INHOUD WTT
HOME

De start van het Woordenboek van de Tilburgse Taal werd in 2013 mede mogelijk gemaakt door

 

Het Tilburgs Alfabet (Van aajkes tt zaandkl) werd geschreven door Jace van de Ven.

 

Klik hier voor de letters die niet tot de officile spelling behoren:

C

Q

X

Y


De letter R

is voor het laatst aangepast en aangevuld op 8 september 2023. De redactie is nog niet voltooid


A

B

D

E

F

G

H

I

J

K
L
M
N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

WTT

Redactie: Ed Schilders, Hans Hessels

Gebaseerd op de verzameling Tiburgse dialectwoorden van

Wil Sterenborg

 

Van raamp tot ruuzing

raamp

zelfstandig naamwoord

ramp

- Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, klank- en vormleer, Tilburg 1996 - (blz. 20) raamp naast ramp

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - ramp (blz. 12)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - znw. v - opklim, oprij: een tamelijk breede weg, langs waar men uit de diepte van een werk grond naar boven vervoert.

 

raand, rndje

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

rand, randje

- Cees Robben - Aon de raand van de stad/ Leej unne zaanderige pad (19580222)

- Hij reej op zen wit schimmeltje/ hog op de raand vant dak. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Hij haaw et vur gezien )

- Piet van Beers n Natte vekaansie: W busse meej voeier, gevuld tot ' t rndje. (t lfde buukske, 2010)

- WBD III.4.4:229 'rand' = omtrek

 

raandbaaj (raandbaoj ?)
zelfstandig naamwoord - product (?) geweven als baai - het deel 'raand' is niet verklaard

- Gerard van Leijborgh - "Er zijn" zoo antwoordde hij, voor Tilburg werkelijk drukke tijden geweest, dat was bijv. in den tijd van de randbaai en de vrieskes. Toen was het voor den wever een goede tijd en vele "eigen" huizen stammen uit dien tijd. Het heele huishouden werkte dan mede... (De laatste Tilburgsche huiswever 3, Nieuwe Tilburgsche Courant, 16-11-1940 - Aan het woord is Frans van Geloven, de laatste huiswever.)
baaj

 

raande

werkwoord, zwak

randen, eenmaal overslaan wat te doen gebruikelijk is

- Voorbeeld systeemkaart Wil Sterenborg: Op zondag et lf raande

- A.J.A.C. van Delft - "De kip raant, omdat ze muit" of de kip legt niet regelmatig eieren omdat zij ruit. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

- WBD (Hasselt) een dag overslaan bij het leggen (door een kip)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - randen, overslaan, erlangs lopen, de meet passeren

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Stelling IV: Hasseltsch raane

- WNT: RANDEN (I) 5. nalaten wat men gewoon is te doen.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RANDEN, RANNEN - overslaan, verzuimen, achterlaten wat men gewoon is te doen; uitvallen, toevaren, toeblaffen, sprekend v. honden

 

raank

zelfstandig naamwoord

rank; stengel met bladeren, bloemen etc.; 'rangel'

- WBD III.1.1:20 'rank', 'rankel' = slank, tenger

- WBD III.4.3:39 'rank' = idem (stengel), ook 'rangel'

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RANK zelfstandig naamwoord m+v. - de slanke stengel van erwten, boonen, hop, winde enz. Naam die men geeft aan verschillende planten, zooals de haagwinde.

 

raankel

bijvoeglijk naamwoord

rank

- Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs, 1916 - "raankel - ze is nog raankel (slank) - Verwacht nog geen kindje"

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 05 06 - "Irst waarde 'n raankel mdje / Volop 't bekke wrd, / Gao dus meer naor de fitnes / En w minder naor de mert."
- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 06 28 - Vemrge mos de "Toer de Fraans" / Op 't raankel fietske stappe / En dan vraogde oew ge aaf: / Wint Jan Raos deez' etappe?
- WBD III.1.1:20 'rankel', 'rank' = slank, tenger

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899,  - RANK bvw. - licht van lijf en leden, van menschen en dieren gezeid.

 

raanzeg, rnzeg

bijvoeglijk naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ranzig

- WBD III.2.3:31 'ranzig' = rins, ook 'zuursig'

- WNT - RANZIG - hetzelfde als RANS: van vetten en olin die zuurstof uit de lucht hebben opgenomen en waarin dientengevolge vluchtige vetzuren zijn vrijgemaakt.

 

raas, raaze

bijvoeglijk naamwoord

- Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, klank- en vormleer, Tilburg 1996 - 'ra:s' - roze (blz. 3)

 

raaw, rauw

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - onzindelijk

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - tis amml zo ten raawste op - we zijn bijna door de voorraad heen

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - tis goej vlk, mar raaw - het is goed volk, maar ruw

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - te raawste - ongeveer (globaal)

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - raawe melk - ongekookte melk

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - raaw ketier - slordig huishouden

- WBD III.1.4:150 'ruw' = slordig

- WBD III.4.4:44 'rouw weer = slecht weer

- WBD III.4.4:94 'rouw vriezen' = rijpen; ook 'vorsten'

- WBD III.4.4:243 'rouw' = ruig

- WBD III.4.4:11 'rouwe lucht' = onstuimige lucht

 

Raawbraoke, Rjbraoke

toponiem

De Rauwbraken

- Paul Spapens e.a.; Goedgetld, diksjenr van de Tilburgse taol, 2005 - Rauwbraken, gebied tussen Tilburg en Enschot

 

raawdaaw

zelfstandig naamwoord

samengesteld uit ruw en duwen

- Paul Spapens e.a.; Goedgetld, diksjenr van de Tilburgse taol, 2005 - ruw, lomp persoon

 

Sticker van de Tilburgse carnavalsvereniging De Raawdaawers. Foto CuBra 2020.

 

Ruwen van de wol in de 18de eeuw

 

raawe

werkwoord, zwak

rouwen, ruwen

- WBD raawe (II:l056) - rouwen (nabewerking van het weefsel): ook:

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rouwen, ruwen

- WBD III.4.4:317 'rouwen' = vezelen

- Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz.25) 'rawe' = raawe (rouwen)

 

raaweghd

zelfstandig naamwoord

ruwheid

- Paul Spapens e.a., Goedgetld, diksjenr van de Tilburgse taol, 2005 - ruwheid, ongemanierdheid, ruigte, wildgroei

 

raawenes

zelfstandig naamwoord

ruwnes, ruignes

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - wildernis

- WNT - ROUWENIS (II) - van 'rouw (II)' naast ruw - in Z-Ned.: l) "Ruigte der bosschen ... en allerlei wilde gewassen"; 2) allerlei afval van hout, stroo, onkruid enz. = 'rouwage' - ruigte

 

raawmoejeg

bijvoeglijk naamwoord

rouwmoedig, berouwvol

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - berouwvol

- WNT - ROUWMOEDIG - berouwvol

 

raawstroj

zelfstandig naamwoord

rouwstro

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - stro (resp. bed) waarop iemand gestorven is

 

raaze, raas

bijvoeglijk naamwoord

rose

 

rad

zelfstandig naamwoord

rad, wiel

- Informant Toine Raaijmakers -  het rad van Sinte Ketrien - huidziekte die men bij het melken van koeien kon oplopen; openbaarde zich in een kringetje van zweertjes. Ter genezing gingen de boeren hiervoor naar Oosterhout, naar het Catharina-klooster, om er een noveen te houden.

 

Heilige Catharina van Alexandri- beeld aan de begraafplaats Binnenstad, Tilburg. Het rad is het symbool van haar marteldood. Onder: devotieprentje.

 

 

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - rad (krt.32)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAD znw.o. -wiel; mrv. ra(d)er, raaier; verkleinwoord raaiken

 

radske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van rads

radijsje

- WBD III.2.3:109 'radijsje' = radijs

- Piet van Beers -

De bome stn volop in bloej
as 't naa mar nie gao vrieze
want aanders zulle we dees jaor
nog hil w frt verlieze.

Tnbone, kele n rads
die kunne der wl teege
Mar... 't blommezaod in munnen bak
zit nie om vrst verleege. (CuBra, ca. 2004)

rajls

zelfstandig naamwoord

rails (van tram)

- Interview Hermans - 1978 - Piusplein oover n zoo ging hij door de Varkensmarkt, Trouwlaon, Korvel, Korvelseweg en op de Korvelseweg daor laggie midden op de wg, de rajls, n zoo is hij van Korvel, war, is hij door Goirle gegaon n naast ouwe krk St. Jan, d was vroeger en ouw verpleeghs, warn bij Den Hemel kwam ie pas op de groote wg nr Hilvaarenbeek!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)

► KLIK HIER om het interview te beluisteren

 

rak

zelfstandig naamwoord

- Cees Robben - Zde wir op rak, Merie... Jao, ik moet wir en hrt op... (19640320)
- Cees Robben - Is oew vrouw thuis, Tinus..? Thuis.. Die straotmus is wir op rak... (19830708)
- Cees Robben - Ons Nelleke is wir op rak... (19860321)

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -op rak zn - op stap zijn

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RAK: 't rak hebben = neiging hebben om te rakken, jagen, stouwen; toegeven aan onweerstaanbare ramscheuten en schoeren? ook wel gebruikt voor andere vormen van onrust dan die welke betrekking hebben op de snelle voltooiing van het werk, bijvoorbeeld erotische verlangens: 'hij is op rak'.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - rak, zelfstandig naamwoord mannelijk - rak, de daad van rakken: 'op (z'ne) rak gaon' - gaan rakken

- WNT - RAGGEN 1) wild heen en weer loopen, stoeien; 2) een heen-en-weer-schuivende beweging maken.

 

rakke

werkwoord, zwak

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ravotten, rondzwerven

- WBD III.1.2:121 'rakken' = slenteren, ronddolen; ook 'bollin'

- WNT - RAGGEN - l) wild heen en weer loopen, stoeien; ook gezegd van tochtige dieren; 2) een heen-en-weer-schuivende beweging maken

 

ram

zelfstandig naamwoord

- WBD mannelijk schaap, ook ram, ram, 'raam' of 'bk' genoemd

- WBD III.4.2:62 ram - mannelijke haas

- WBD III.2.1:511 ram, rammelaar = rammelaar, mannelijk konijn

 

rammel

zelfstandig naamwoord

- Pierre van Beek dartele, uitgelaten, jongensachtige vrouw of meisje

- Pierre van Beek - wilde rammel - idem

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'Z waar vruuger ngal unne wilde rammel'

- Stadsnieuws D meens waar me tch en blkke rammel - ... een druk type. (200510)

- WBD III.1.2:45 'rammel' = pak slaag; ook: 'slaag, aframmeling, priegel'

- WBD III.1.2:45 'aframmeling' idem

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - RAMMEL meisje (vrouw) dat (die) luidruchtig en wild te werk gaat

- WNT - RAMMEL I, 2) persoon die 'rammelt', altijd door praat.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAMMEL zelfstandig naamwoord v.- rammelaarster, babbelaarster

RAMMELKONT zelfstandig naamwoord v. - rammelaarster, wauwelaarster

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rammel zelfstandig naamwoord - luidruchtige vrouw

- WNT - RAMMEL l) voorwerp dat rammelt; 2) persoon die rammelt, d.w.z. altijd door praat; 2) resultaat van rammelen: gebabbel, slaag

 

rammelr

zelfstandig naamwoord

rammelaar

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -rammelaar (kinderspeelgoedje); ram, mannelijk konijn

- WBD III.3.2:134 'rammelaar'= idem, ook 'rammeltje' of 'rammel'

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rammelr zelfstandig naamwoord - rammel van een kind; mannelijk konijn, ram

 

rammenasse

werkwoord, zwak

ramassen, door elkaar schudden

- WNT - RAMMENASSEN zie RAMASSEN, dit laatste uit Maleis 'ramas' = kneden. 1) in de oorspronkelijk techn. bet.: masseeren op de bij de inwoners van Oost-Indi gebruikelijke wijze; 2) als gevoelswoord met vervaagde bet.: gewestelijk, en gewoonlijk vergezegd van ('door elkander') werpen, -rammelen. In het bargoens ook: ranselen, vechten.

 

ramscheut

zelfstandig naamwoord, mannelijk
uit rame, raam van een weefgetouw, en schot, het schieten met de weefspoel
uitspraakvarianten: raomscheut, roamscheut, rmpscheut, rmscheut, romscheut.
alleen in de uitdrukking: ene ramscheut neeme: een snelle beweging maken, lichamelijk een zeer snelle actie uitvoeren. Bijvoorbeeld om ergens heel snel van weg of naartoe te lopen.
- Informant Toine Raaijmakers -  meej ne ramscheut - met n snelle beweging
- N. Daamen (1916) - roamscheut - op eens naam ie ne roamscheut (een aanloop).
- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - et hundje naam ne rmpscheut; 'hij nam 'nen rompscheut'
- Piet Heerkens - in het gedicht De deur van de kerk van Baokel, waarin de al wat oudere Jantje Doomen over een sloot moet springen: Toen is d Jantje Doomen/ () veur ne sloot gekomen;/ hij naam ne raomscheut, sprong,/ hij waar no nie verslete! (1941)

Jantje Doomen; Tekening: Tijs Doorenbosch in de bundel Vertesselkes van Piet Heerkens - 1941


- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ene rmscheut neeme (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - ergens plotseling op afvliegen; met vaart weglopen. (Bij het melken komt de melk met scheuten of stralen uit de spenen.)
- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -ramscheut/ rmscheut - snelle start
- Sjef Paijmans - Fokkie [de hond] werd nu voor zijn voerbak gecommandeerd. Hij keek naar de spiegel die hij daar nog nooit had gezien. Een woedend gegrom kwam uit zijn keel en omdat de spiegel schuin tegen de muur stond schoot hij met een nijdige grauw naar de achterzijde. Maar daar was niets te zien. Met de nekharen nog overeind kwam hij weer enigszins gerustgesteld naar zijn bak terug. Maar daar was die vermeende rivaal weer. Weer een dreigend gegrom, diep uit zijn keel en weer in een ramscheut achter die spiegel. (CuBra; 2001)
- Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - En welke echte Tilburger heeft niet ooit gehoord: hij nam ne rmscheut (en had bv. de vlegel te pakken). De betekenis van rmscheut nemen is: ergens plotseling agressief op afvliegen, al kan het ook wel: met vaart weglopen inhouden. In t Middelnederlands kennen we het woord raemscheute in de betekenis van wakkere uitval. Verder: een raemschot, dat een op goed geluk gemikt schot inhoudt. (TTP 14-10-1971)
- Cees Robben - [een kippenboer, die tot zijn verwondering ziet hoe een van zijn kippen een enorm ei heeft gelegd van wel anderhalf ons, haalt dat ei pijlsnel uit]: Tiest Vermeeren naamp unne raomscheut (28-4-1956)
- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RAMSCHEUT: plotselinge van binnenuit komende voorwaartse beweging, onverwacht actief optreden van voor lui of beschouwelijk gehouden personen: 'mee 'ne ramscheut'. De afleiding is wsch. interessant, maar mij onbekend. Mogelijk is 'ram' een verbastering van 'romp'..

Etymologie
- Ed Schilders Van Aajkes tt Zaandkl (2012) - Een van de betekenissen die het - WNT - voor rame geeft, is: een rame van wevene. Dat betekende zoveel als weefraam, weefgetouw (het oudste citaat komt voor in een akte uit Brugge, in 1294) (...) Het Middelnederlandsch Handwoordenboek van Verdam (...): span-, droog-, lakenraam. (...) Als vijfde betekenis van scheut las ik in het WNT: Keer dat de schietspoel door de schering wordt geworpen. Ook hier dus een term uit de handweverij, namelijk het schieten van de spoel, dat zo vaak in weversliedjes bezongen is. Het - WNT - geeft een voorbeeld uit een Haarlemse akte uit 1749 en zegt: Thans nog gewestelijk in Zuid-Nederland.
 

Typoscript van een brief van A.C. Hoogendoorn aan Pierre van Beek - 1965

 

ramspoed

zelfstandig naamwoord

rampspoed 

- Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 27) mps > ms ramspoed

 

rangel

zelfstandig naamwoord

stengel met bladeren, bloemen etc; rank, tak, 'raank'

- WBD III.4.3:40 rangel - rank, onstevige stengel; ook: rank, rang, rand, stengel, tak

- WBD III.4.3:77 rangel - tak (alg.) ook knoest genoemd

 

ranzeg

bijvoeglijk naamwoord

ranzig

- WBD III, 2, 3 Eten en drinken (2004) - Lichtelijk zuur smakend.

Waardering voor Tilburg: frequent.

rins, rinsig, zuursig, vrang

 

raod

zelfstandig naamwoord

raad, advies gemeenteraad

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Goeje praot kost niks en goeje raod is gld wrd.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ro.t, zelfstandig naamwoord mannelijk 'rood' - raad; gemeenteraad; zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'root'- (honing)raat.

 

raodslid, rdslid

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'raotslit, raotsleeje' - raadslid

 

raoje

werkwoord, zwak

raden; adviseren, aanraden

- Daamen Handschrift (1916) - "ds woar juffrouw, d roaide (daar heb je gelijk aan)"

- Daamen Handschrift (1916) - "roaie - d roaide (daar heb je gelijk aan)"

- Piet Heerkens; uit Vertesselkes, Hannes Kaokel, van Baokel, 1944:

Mar j, ge moet op pad, m'ne man,

en ik raoi oe dees ten goeie:

ge neemt et dikke Rooike mee,

de vetste van ons koeie

- Cees Robben - Mar toch zokkoe wille raoje... (19591003)
- Cees Robben - unne ge-geraaide meens valt k nie te raoije... (19680320)
- Cees Robben - Ge bent unne ge-geraaide meens en ge wilt nie geraoje zn... (19660729)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 09 02 - Mar de baozen in 't bestuur / Die waren nie te raoien
- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 07 17 - Hij hee d'n aord naor hullieje pa / Die is ok nie te raoje.

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ds oe geraoje - dat zou ik maar doen

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - raoje ww - raden; d's oe geraoje-n-k!

uitdrukking

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - raoje, raoje pliesiept - zoek het maar uit.

- Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - raoje-raoje-pliesiept = Ad van Puijenbroek (blz.64)

- Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867 - Raojen n daoje - Raden (raadgeven) en daden (doen). - Een roestpraatje : Gij z nog al sneu, Trien, help me nou is raoijen en daoijen.

 

raojer

zelfstandig naamwoord, meervoud van 'rad'

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - wielen, raderen

 

raojmaoker

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - radmaker, wielenmaker

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - raojmaoker, zelfstandig naamwoord - radmaker

 

raok

bijwoord, bijvoeglijk naamwoord

raak

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 06 17 - Alln Jaanse op t Krvelpleintje / hee presies ze vadders smaok / Gao deurom daor oew fleske haole / dan witte zeker: ik schiet raok.
- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 09 14 - Dur z'n prente vol mee stripkes / Stikt ie mee al w lft dn draok / En w'ter onder stao geschreeve / Is aaltij Brabant's, sappig raok.
- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - r.k, bijvoeglijk naamwoord en bijw. 'raok' - raak: ''t Is wl raok m d'appel deis joor!'

 

raoke

werkwoord, zwak

raken, geraken

- WBD (Hasselt) van de lg raoke - van de leg afraken (van een kip)

- Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 -  raoke - gij/hij rkt

- WBD III.4.4:201 'raken' = grenzen; OOK: 'aansluiten', 'aanliggen'

- Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - raoke - rkte - gerkt, met vocaalkrimping, ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij rkt

- Dialectenqute 1887 Willems - noteert in alle vormen de lange vocaal.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww. intr. - raken: 1) toebehoren (aan): Da perceel rakt aan hum'; 2) familie zijn van, verwant zijn met; Da rakt er nog aan' -Dat is er nog familie van.

 

raokel

zelfstandig naamwoord

- WBD rakelijzer (werktuig, meestal van ijzer, om het vuur in een oven te verspreiden)

- WBD omgebogen ijzer waarmee een oven wordt leeggehaald

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAKELIJZER zelfstandig naamwoord o. - ijzer om den oven te rakelen - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAKELSTOK zelfstandig naamwoord mannelijk -lange stok om den oven te rakelen.

- WNT - RAKEL (II) - verkorting uit 'rakelstok': gebruikelijk bij de bakkers om koolen en hout in den oven te roeren.

 

raokele

werkwoord, zwak

- WBD rakelen, oppoken (van het vuur in een oven)

- WBD traokele - houtskool uit een oven verwijderen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. + intr. - rakelen, met behulp van een lange stok de gloeiende houtskolen in de oven omroeren.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAKELEN - met het rakelijzer de gloeiende kolen in den oven omroeren.

- WNT - RAKELEN - 2) met een stok of gaffel het vuur in een haard of oven omroeren

 

raom, rmke

zelfstandig naamwoord, vaak vrouwelijk in plaats van onzijdig

raam, raampje

raam, venster, ruiten

- Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Die zit aaltij vur de raom

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 10 25 -  "Mar ge mot irst efkes kke, / Zee d'n Bart, dan zdde ws, / Op de kaort die vur de raom hangt / Want daorop ziede de prs."

- Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, klank- en vormleer, Tilburg 1996 - 'Doe irst de raom is dicht.' (blz. 96)

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - raom - rumke (u van 'mulder' = mlder)

- Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - As vruuger ne meens dod was, dan stond dieje meens, die stond in hs in en kiest n dan stond ie vur et raom n dan kosse de meense van bten et raom, koste, koste gij nr den doje stn te kke!

Klik hier om dit bestand te beluisteren

- En dan gong ie zo vur de raom staon [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

- n diejen pstoet die zie ik vanges, assie toevallig langs de raom komt. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

Elders

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'raom' - raam

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAAM zelfstandig naamwoord v. en niet o.

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - raom zelfstandig naamwoord - raam; 'doe de raom dicht'

ambachtelijke toepassingen

- WBD driehoekig raam om de nek van een kalf, ook genoemd 'rmke' of 'juk'

- WBD lmraom - lijmraam, raam van latten of gaas, waarop het lijmvlees te drogen wordt gelegd (II 611)

- WBD p raom spanne - opspannen van leer op een raam of bord om het te laten drogen (II 641)

- WBD raom - opspanraam voor leer (II 641)

- WBD klsseraom (II:992) - scheerrek (voor scheerklossen)

- WBD schrraom, schirraom

- WBD II:994 - scheerraam, grote haspel; ook: schr-meule, haspelmeule of schrkron genoemd

 

Het ramen van het weefsel; 18de eeuw

 

raome

werkwoord, zwak

- WBD (van een merrie) met de benen zwaaien en bewegen tijdens het werpen, ook genoemd 'slaon'

- WBD II:1056 raome  - ramen: het goed door spanning zijn juiste maat geven

 

raomscheut

opvliegende aanloop; afgeleid van raam als raam van een weefgetouw en het schot, de snelle beweging van de weefspoel door het raam
- Cees Robben - Tiest Vermeeren naamp unne raomscheut... (19560428)

► ramscheut

 

raop, rpke

zelfstandig naamwoord en verkleinwoord

raap, knolraap; overdrachtelijk: hoofd

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et gao meej de raope de pt in. (Slordig huishouden)

- Cees Robben - Prent van de Week - rcht vur zene raop

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw. vr. 'raop' - raap 1) knolvrucht; 2) schertsende benaming voor een dik, ouderwets horloge; 3) platte benaming voor hoofd / kop.

 

raope

werkwoord, zwak

rapen 

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 07 14 - Ge kunt wir fn doen wgge wilt / 's Mrges lekker lang slaopen / Of mee de knder naor de Laai / Om maastappels te raopen...

- WBD (Hasselt) - eieren uit de nesten (van kippen) halen

- Dialectenqute 1887 Willems - raope - rpte - gerpt

 

raopelangske

zelfstandig naamwoord

- Pierre van Beek - "Het is een rapelangske" zei een moeder duidende op een kind, dat in het gezin rond liep en in verhouding tot de anderen erg jong was. Zij bedoelde er mee, dat het een kind was van haar ongehuwde dochter (rapeling is afgevallen fruit). (Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit Tilburgs folklore; 18 juli 1958)

 

raopkoek, rpkoek

zelfstandig naamwoord

geperste (vee)voederkoek, pak slaag

- WBD III.1.2:47 'raapkoek' = pak slaag; ook: 'rammel, priegel, oplawaai' enz

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAAPBROOD znw.o. - raapkoek

- WNT - RAAPKOEK - tot veevoeder bestemde koek, gevormd uit de resten van raap- of koolzaad nadat de olie er uitgeperst is.

 

raopollie

zelfstandig naamwoord

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -raapolie (in den lliemeule geperst t kolzaod)

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'raopllie' zelfstandig naamwoord - raapolie

 

raopstiltjes

zelfstandig naamwoord, plur.

raapsteeltjes

- Dirk Boutkan & Maarten Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz.33) - raopstiltjes (geen klinkerverkorting)

 

raopzaod

zelfstandig naamwoord

knolraapzaad 

- WBD I:1429 'raopzaot'

 

raoskaole

werkwoord, zwak

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - raaskallen, onzin vertellen 

- WBD III.1.2:221 'raaskallen' = ijlen

- WNT - RAASKALLEN - 1) onzin praten, malen, leuteren; 2) ijlen

 

raot

zelfstandig naamwoord

- WBD III.4.2:136 'raat' - honingraat, ook 'graat' genoemd

 

raotele

werkwoord, zwak

ratelen

- Cees Robben - Prent van de Week - raotelend meej veul bravoer; veul geraotel

- WBD III.4.4:248 'ratelen' = rammelen

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RATELEN - reutelen, den doodsreutel hebben

 

raovesbl

zelfstandig naamwoord

ook: raogerbl raogesbl,

ragebol, raagbol

1. borstel op een lange stok om hoger gelegen delen van het huis te kunnen schoonmaken

Jan Luyken

 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - raovesbl c.q. grote steek

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - raovesbl

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'raobe(r)sbl'

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -raogesbl, raoversbl, raovesbl

- Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - raovesbol (blz. 95)

- WBD III.2.1:320 'raovesbl, raoverskp, raobesbl' = ragebol, 'raagbol'

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Par. 225a (blz. 175) is m.b.t. 'ragebol' onvolledig.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.m. (weinig gebr.) 'raafbol' - ragebol

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'raoversbol' zelfstandig naamwoord - ragebol

- WNT - RAAGBOL (vrijwel geheel verdrongen door RAGEBOL) bep. borstel,  RAAGBORSTEL, ook vervormd tot RAAFBORSTEL, sinds Halma (1710) in de woordenboeken; ook: raag-, raafstok.

2. in overdrachtelijke zin: het hoofdhaar, al dan niet gelijkend op 1

- Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ...mee zoo'n lange haoren en zoo'n flabberboks om z'n beene en zoo'n pereplu van 'nen hoed op z'nen raogersbol!"

- Tony Ansems, Heure pluusen hoed; van de cd Tilburgse Liekes American Style, 2008 - Heure pluusen hoed, op durre raoversbol...

 

raoze

werkwoord, zwak

razen

- Cees Robben - ... Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ D paast nie in deez dure tijen! (19541127)

- WBD III.1.4:230 'razend' = razend van woede; 236 'razen' = opspelen

- WBD III.4.4:429 'razen'= bulderen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief  - razen

 

raoze
bijvoeglijk naamwoord, de kleur roze

- De vlinderstrk, meej raoze bloeme, bloejt. (Henritte Vunderink, Zoomer, uit: Tis de moejte wrd; 2011)

 

rap

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord

rap, vlug

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - schrander, pienter

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ge zt nt z rap on Paosen as ikke (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - gezegd tegen iemand die wat hard van stapel dreigt te lopen

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -zo rap as en strontvlieg meej ene vleugel

- WBD III.1.2:259 'aan de rappe zijn' = diarree hebben

- WBD III.1.4:147 'rap' = handig

 

rappe

zelfstandig naamwoord

in de uitdrukking 'aan de rappe'; aan de diarree

- Piet van Beers In spinaozie zit ijzer.... zegge ze: Agge er veul van it, goadde gruun aaf en raokte aon de rappe. (With Love; 1982-1987)

 

rapplezaant

zelfstandig naamwoord

plaatsvervanger

verbastering van Frans 'remplaant'

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
znw.vr. 'rapplesant' - remplaant, (vroeger) plaatsvervanger in de krijgsdienst.

 

rat

zelfstandig naamwoord

rat 

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - muizen en roate (meestal: muis en roate)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RAT znw.v. (in sommige streken o.) Frans: rat

 

rats

zelfstandig naamwoord

WNT Rats I; vgl.: In de rats zitten.

- WBD III.1.2:260 'aan de rats zijn' = diarree hebben 

- WBD III.1.4:405 'ratsen' = iemand op de zenuwen werken

 

rattestrt

zelfstandig naamwoord

rattenstaart

- WBD III.4.3:340 rattestrt - heermoes (Equisetum arvense) ook wel 'paardenstaart' genoemd

 

rattienee

zelfstandig naamwoord - ratin (textiel)

- WBD - J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij ratin of perl" (zie ook Van Dale bij ratin"): Dubbelweefsel, waarbij kleinere of grootere noppen op de stof zijn gemaakt, door middel van ratineeren (zie aldaar). Zie ook wellin" Bij ratineeren" zegt J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) : Apprtuurvorm, waarbij geruwde wollen weefsels onder druk gewreven worden met pluche overtrokken platen, zoodat het weefsel een krullend haardek krijgt." Van Dale zegt bij ratineren": Een stof van nopjes voorzien, tot ratin maken". Verder noemt Van Dale nog de ratineermachine" en de ratineerrnolen".
- WBD rattin (fr.): het type ratien K 183 (= Tilburg) [korte ie].

- Henk van Rijswijk  - Ratin: een zware wollen strijkgaren stof waarbij het typische ratin-effect wordt bereikt door de stof te ruwen en het daardoor ontstane haardek op een ratineermachine tot kleine nopjes te wrijven. Geweven in 4 schachts gelijkzijdige keper soms verzwaard met onderinslag. Wordt ook uitgevoerd als dubbelweefsel voor de extra zware kwaliteit. Gebruikt voor jassen en mantels.


(Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954)

henkvanrijswijk/textielschool.htm

 

rauw, raaw

bijvoeglijk naamwoord

ruw, onzindelijk

- Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Tis goej vlk, mar rauw

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord 'rouw', ruw, ruig

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rauw bijvoeglijk naamwoord, ruw, ruig

uitdrukking

Te rauwste - ongeveer, globaal

- WBD III.3.1:223 'ruw, rouw', 'lomp, boers' = ruw

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TROUW(E)STE (traawste) bijvoeglijk naamwoord - in grote trekken, bijna. Wsch. is het woord ontstaan uit 'te ruwste' en betekent het letterlijk 'grosso modo'.

- WNT - vermeldt de uitdr. 'uit den rouwe' - onafgewerkt, niet precies.

 

razzeldazzel

zelfstandig naamwoord

- Pierre van Beek - denigrerende volkse benaming voor een Tilburgse dancing in de twintiger jaren (Tilburgse Taalplastiek 186)

▼Lees meer over razzeldazzel

 

rebat

zelfstandig naamwoord

rabat, sponning

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - model: 'et schiet t zene rubbat'

- WNT - RABAT D) Beteekenissen die afgeleid zijn uit "inspringing", terugwijkend gedeelte van een muur enz. Reeds in het Oudfrans en Middelnederlands. l) Groef in een stuk timmerhout, sponning ... 'Het rabat is ontsteld' = waarschijnlijk: de sponning waarmee twee stukken hout ineensluiten, is kapot.

 

rchs, rchs

bijvoeglijk naamwoord

- WBD rchse kaant (II:911) rechtse kant = bovenkant van het weefsel

 

rchtbank

zelfstandig naamwoord

aanrecht

- A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - rekbank - aanrecht (brab., wnbr.); rechtbank- 'aanrecht'

 

rchttoevoort, rchttoevort

bijwoord

samentrekking van rechttoe + voor(ui)t.

rchttoevort

 

rchtvrdeg

bijwoord, bijvoeglijk naamwoord

rechtvaardig

- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - 'rechtvrdig'

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'rchtvrdeg'

- Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (98) 'Onrechvrighei komt te bute'

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RECHTVRDIG bvw. - rechtvaardig; Rechtvrdig haar - sluik haar.

 

rchs, rchs

bijwoord, bijvoeglijk naamwoord 

rechts

- Cees Robben - Prent van de Week - Agge naa giender rchs nhaawt; haawe we naaw links f rchs aon?

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - rchs en links ( = als in gte - geiten)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord en bijw. - rechts

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RECHS(CH) - rechts

 

rcht

zelfstandig naamwoord

recht

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - p zen rcht staon as nen boer p zen klmpe (Handschrift Damen 1916) - spr.w. vergel.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RECHT znw.o., Frans: droit

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord

recht, vlak

- Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - ene rchten kker = een vlakke akker rcht toe vrt - rechtuit.

- WBD rcht - goed uit de weg kunnend, niet kreupel zijnd (v.e. paard), ook genoemd: 'rap', 'rad' of (Hasselt) 'vlt'

- Cees Robben - Ik koom rcht van den berrebier... (19861031)

- Zeispreuk - Rcht is rcht, zi Schefhals

- WBD III.1.4:301 'rechttoe-rechtaan' = eerlijk

- WBD III.4.4: 'recht' = rechtopstaand, ook: 'ferm', 'fluks', 'steil' (203)

- WBD III.4.4:204 'rechtop', 'recht omhoog' = rechtopstaand

- WBD III.4.4:228 'recht' = vlak, ook 'effen', 'egaal', 'plat'

- WBD III.2.3:290 'recht op en neer' = helemaal rechte sigaar

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord en bijw. 'raecht' - recht

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rcht bijvoeglijk naamwoord, bw - rechtuit, meteen

 

rchtendeur

bijwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rechtdoor

 

rchtevort
bijwoord
rechtsreeks, regelrecht
samentrekking van rechttoe + voor(ui)t.

►rchttoevort

 

rchttoevort

bijwoord

samentrekking van rechttoe + voor(ui)t.

rechtdoor

- Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Ge lpt mar rchttoevrt - Je loopt maar rechtdoor.

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord zomaar op straat) Rechttoevrt, ds duidelijk, mar rij bij Sjaane dn hoek om, ds misschient onbekend mar vraog t mar 'ns, waant iederandeen kent Sjaan van de hoek! (10-03-1967)

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'rchttoevrt' altijd maar rechtdoor

rechtstreeks

- Cees Robben - Dieje weg (...) die rchtevort naor t geboer van Van de Braante lopt... (19791102)
- Stadsnieuws - rchtoevort nor hs n onderweege nie smmele (021108)

eerlijk

- Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867, Een roestpraatje - lk weet er labendig  regttoevoort  geenen raod toe. Daar geannoteerd als: Om ronduit te spreken.

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Tis nie rechttoevoort, t is ammaol los (24-02-1966)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijw. (verb.) 'rechttoevoort' - eerlijk, oprecht (bv. bij het kaartspelen)

rechttoe rechtaan

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, Daor wier nie rcht-toe-vort gespuld / N, 't gong over driebaand [over het biljartspel]

 

rf, rfke

zelfstandig naamwoord

hark

- Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - De rf stao int schp int huukske

- Damen Handschrift (1916) - "raif - rijf (hark)"

- A.J.A.C. van Delft - Een rijf is een hark, een reep is een hoepel, een moor is een ketel, een kakstoel is een kinderstoel. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

- Pierre van Beek Als we het zinnetje "In 't schop op 't schoor leej de schuup en de reif" bij de kop nemen, slaan we vier vliegen in n klap om dan nog niet eens van de allitererende "sch" te praten. Het "schop" is een klein schuurtje of bijgebouwtje, "'t schoor" wordt gevormd door het zoldertje in zo'n schuurtje, de "schuup" is de schop (om mee te spitten) en "reif" dient door "hark" vertaald te worden. (Tilburgse taalplastiek 12 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 25 april 1950)

- WBD (III.2.1:410) rf, hark = hark

- K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - RIJVE - raspe. Zie Ten Kate II,555.

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - type 'rijf' (blz. 161)

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rf zelfstandig naamwoord - rijf

- A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - rijf - hark

- WNT - RIJF (I) l) hark

 

reg

verleden tijd van 'rge', rijgen

reeg

 

Schilderij van Sara McGregor

 

rge

werkwoord, sterk

rijgen

rge - reg - gereege

- WBD 'rjge', 'rge (II:1014) - rijgen: inrijgen van weefkam/rietkam

- WBD 'kmrger' (II:1013) - kamrijger

- WBD 'rjchhaok' (II:1015) - rijghaak: inrijghaak; ook: kamhkske of rg-nld genoemd

- WBD rge (II:1175) - rijgen; ook 'driege' genoemd

- WBD III.4.4:305 'rijgen' = idem, ook 'ritsen'

- Stadsnieuws - Ene goejen boer gao nie t de rge zolang ie onder zen ksels nog drg is - Een ijverige werker is niet bang voor een beetje regen. (260308)

zelfstandig naamwoord

regen

- Cees Robben - De sukkelr die praot van rgen... (19580315)

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - regen

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'Van fne rge n fn meense wr de ut miste nat' - Door fijne regen en fijne mensen word je het meest bedonderd.

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -ene goejen boer gao nie t de rge zolang ie onder zen ksels ng drg is

- Piet van Beers Smeeklied om waoter: Ik vraog OE Lieve Hirke,/ stuur ons toch w verkoeling/ Drie daoge rgen d's genog,/ (ginne zondvloed, d is nie de bedoeling.)/ Bekkt toch mennen hof o Heer:/ M'n bontjes, praai, mn sevooje./ Gij staoget toch niet toe o Heer/ D'k strak/ alles wg moet gooie.? (Spoeje doemmeniemer; 2009)

- De straot nat van de rge... (Henritte Vunderink, Hrfst, uit: Tis de moejte wrd; 2011)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REGEN zelfstandig naamwoord m - regen

 

reegel

zelfstandig naamwoord

regel, periode

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ze h aanders al vruug de reegels - nochtans was ze al vroeg ongesteld

- WBD III.2.2:4 'regels' = menstruatie

 

rgene

werkwoord, zwak

regenen

- ...daogs dr nao rgenden ut aauw wve op klumpkes... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

- Pierre van Beek - 't Regent ouwe wijven mee klompen. - 't Giet. - 't Valt er mee bakken uit! (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

- Cees Robben - t Rgent t zgent, t zeevert op de stad... (19540724)

- Ik vat er nog ene,/ ge weet et niemir/ oover en ketierke,/ dan rgent et wir. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ge wit not )

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -rgent et in maaj, dan is april al lang vurbaaj

- Grot diktee van de Tilburgse taol 04 - dt oover en uurke begient te rgene

- n rgene d't di n kaaw dk ha.  (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

Elders

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - reejgene ww - regenen

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - rgene (blz. 18, 144)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REGENEN en Rgeren onpersoonlijk werkwoord - regenen

 

rgeverspller

zelfstandig naamwoord

koekoek

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'rgevuspller' - koekoek (Cuculus canorus)

- WBD III.4.1:155 rgeverspller - koekoek

 

rggtje

zelfstandig naamwoord

- WBD III.1.3:252 rijggaatje = gaatje voor de veter

 

rgkesjt

zelfstandig naamwoord

rijgcorset

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 08 26 - Ik haauw van kabbert / En zeeker agge mdjes ziet / In 'n aauw rg-kesjt."

 

rgnld

zelfstandig naamwoord

rijgnaald

- WBD rgnld - rijgnaald; inrijghaak (voor weefkam); ook: kamhkske of rghaok genoemd

 

rgtztte

werkwoord, zwak

rechtzetten, rechtop zetten

- Hessels 2020 - Als je je verveelt; kweenie wk moet doeoehoeoen!! - zaand n elkaar knpe! of: - den aop vloje! of: - leege zakke rchtztte! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).

Volledige bron: KLIK HIER

 

reej

verleden tijd van 'rije'

3e pers. enk. verl. tijd van 'rije': reed

uitdrukking

Hij reej em - Hij was kwaad, opgewonden

 

reeje

zelfstandig naamwoord

reden

 

rjer

zelfstandig naamwoord

- WNT - REIER (I) - reider, reeder < REEDEN (I) 2) verwerken tot een eindproduct ... van vezels, garens en geweven stoffen

- Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - ene reyer - handelaar/ tussenpersoon in ruwe wol (blz. 94)

 

reejschaof

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rijschaaf (werktuig)

 

rk, rker, rkst

bijvoeglijk naamwoord

rijk

Rgezegde  Ik z de rke Jan Coole nie. - Ik heb het geld niet op mijn rug groeien

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - den knning is rk

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - de'minse' zchte rk te wrre

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -beeter rk te lven as rk te strve

Dirk Boutkan (1996) - rkste naast rekste

- Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de rke Jan Koole = Jan Kolen (blz. 50)

- Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de rke schojster = Joh. de Werd (blz. 83)

- WBD III.3.1:203 'rijk zijn' = rijk zijn

zelfstandig naamwoord, onzijdig
de rijken
- Cees Robben - t rem volk en t rk... (19571102) [Als 'rk' bijvoeglijk bedoeld zou zijn bij 'volk', zou er 'rke' moeten staan.]
zelfstandig naamwoord, meervoud van 'et rk'

de rijken

- Cees Robben - Meej al mn zrgen en slameur,/ Heur ik toch bij de rke...  (19580705)

 

rke

werkwoord, zwak

- WBD III.1.2:85 'reiken' = reiken (naar)

- Dialectenqute 1887 Willems - rke - rkte - gerkt

- Cees Robben - Muug van t rke... (19580426)

 

reekenderij

zelfstandig naamwoord

gereken, rekenarij

- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - reekenderij: en hil reekenderij

- WNT - REKENARIJ - het rekenen, gecijfer (Bij Ter Laan: reeknderij)

 

reekening

zelfstandig naamwoord

rekening

- WBD ng en week n de reekening, ng en week aaf - de koe moet over een week kalven

 

rkreekenerij

zelfstandig naamwoord

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - het kunstje om zich rijk te rekenen

 

rle

werkwoord, zwak

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - reilen

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'Ut rle n zle'

 

rme

werkwoord, zwak

rijmen

- Dialectenqute 1887 Willems - rme - rmde - germd

ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij rmt

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 12 01

Rmkes...
 

Kk, de maon schnt dur de bme
Of dur de bme schnt de maon,
Z komt ons taol de liste weeke
Hl dikkels vur schut te staon.
Iedern die mot naa rme
't Gift nie oover w of hoe
Asser mar 'n rmke bijzit
De rest doe'ter verder nie toe.

Ge zit op oew potld te knaauwe
En prakkezeert oew ge zot
W remt op unne koffiemeule?
Of w rmt op mosterdpot?
Al is't 'n rmke zonder rme
Al is de tekst fienaol verkeerd
As degeene die 't krgt strak
't Prebeere mar wardeert.

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - Hoe rmde d tesaom

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ook: rmele

- Cees Robben - Prent van de Week - 'rmet nie? vroeg Faosse droevig'

- WBD III.4.4:91 rijmen = lichtjes vriezen

 

 

rep

1. hoepel, reep

D16 "reep - hoepel"

 

Bij de smid met een gebroken rep; houtgravure, Katholieke Illustratie, ca. 1890

 

Centsprent - 19de eeuw

 

- A.J.A.C. van Delft - Een rijf is een hark, een reep is een hoepel, een moor is een ketel, een kakstoel is een kinderstoel. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

Kln Sjuuleke viel meej de rep. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: W ist verschil?)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - hoe zde gekoome? Meej de repkist naa goed! - hoe ben je gekomen? met de hoepel; is het nu goed (antw. op vraag naar bekende weg)

n repe meej en fietswiel,/ n hakke meej ne tol. (Henritte Vunderink; Vruuger; k Zal van oe blve haawe, 2007)

Nie d wij der ok mar/ en woord van begrepe,/ mar ons moeder zo wl nie vur niks/ ons nor bte repe. (Henritte Vunderink; De Pestoor; k Zal van oe blve haawe, 2007)

Hij ript den hillen dag dur et hs... (Henritte Vunderink; Vriendje; k Zal van oe blve haawe, 2007)

- WBD (III.3.2:118) rep = hoepel

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REEP (scherpe e; zelfstandig naamwoord mannelijk - houten hoepel; spr. reepen snijden - vluchten, de plaat poetsen; Hij is gaan reepen snijen mee 'en andermans geld.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
re.p, zelfstandig naamwoord mannelijk 'reep' - hoepel

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - Bredanaars zeggen nooit 'hoepel, hoepelen', maar altijd 'reep', 'reepen';

K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - REEP: een boogswijze geboge hout, het geen boven op de berden van ene kar word geplaatst om de huif over te spannen. Dezelven zijn doorgaans vier in getal.

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - REEP - zelfstandig naamwoord mannelijk - hoepel

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rp zelfstandig naamwoord - hoepel

- WBD (II:2770) 'rp' - wielband, wielbeslag

- WBD (II:2907) 'reep' - kuipband

- WNT - REEP (l) 3b) als kinderspeelgoed. Thans nog in n.-Brab., Limb. en Z.-Nederl. ... de hoepel wordt ook in zeker dansspel gebruikt.

- WBD III.1.3:66 'reeprok', 'hoepelrok' = hoepelrok

- WBD III.4.4:230 'reep' - kring, ook 'hoepel'

- WNT - REEP (I) 3) Smalle cirkelvormig gebogen band, oorspronkelijk van wilgen- of populieren rijshout. Thans ook vaak van metaal. Hoepel; b) als kinder-speelgoed

2. vertier

uitsluitend in uitdrukking 'op rep'

- op rep - op (vrouwen)jacht

Pierre van Beek - p rep gaon - op stap gaan met de bedoeling flink wat te verteren.

- WNT - REEP (I) 4 (kol. 1065) Zegsw. Aan den reep gaan staan, op jonge dochters die naar de jaarmarkt gaan, dikwijls om er kennis met jongelingen te krijgen (Joos, Waas idioticon)

3. andere betekenissen

- WBD III.2.2:36 'reep' = lat of twijg om te straffen

 

Nederlands ABC-boek

 

Pieter Breughel de oudere; detail uit zijn schilderij Kinderspelen

 

► Zie dossier Repe voor meer afbeeldingen

► Zie Repe hieronder

 

rp

bijvoeglijk naamwoord

rijp

- WBD slachtklaar: vet genoeg om geslacht te worden (van vee gezegd)

nrp - niet rijp, onvolgroeid, ook 'beneepe'

- WBD nie rp - nog niet uitgerezen (gezegd van deeg)

rp - klaar om gebakken te worden (zie WBD: rpe)

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - die pr is nie rp

- WBD III.4.4:93 'rijp' = idem, ook 'rijm'

 

repaovend

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - uitgaansavond, uiteraard in gezelschap van een meisje

- WNT - REPEN (III) l) haastig gaan; 2) zich druk bewegen, onrustig zijn; enz.

 

Boer met koe voor de rdkr. De kinderen hebben hoepels of repe als speelgoed

 

Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel.

 

repe

werkwoord, zwak

repe - ripte - geript, met vocaalkrimping

- Dirk Boutkan (1996, 41) ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij ript

- Dirk Boutkan (1996) - (blz. 37) repe - hij ript

1. hoepelen

 

Afbeelding uit Kroniek van de Kempen - 1992

 

- Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 - "reepen - hoepelen"

- Repe n, n touwke springe n diejabooloowe! [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

 

Lodewijk van de Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg) -Kosset den brne eigeluk wel trekken? Jeugdherinneringen van een
gewone volksjongen, 2006

Rpe, ok wel hoepelen genoemd waar un sport, waor wij hil veul plezier aon belfde. Ge zieget tegesworrig niemes mir doen. Et waar hil populair bij jongens, die aaltij op straot speulden en et werkte as volgt: Ge hadt ndig, un fietswiel, daor de spaoke t ware, ze mochten er nog wel inzitten mar dan waar et wiel veuls te zwaor. Hoege daor aon kost komen aon zon wiel, weet ik niemer, mar alle jungskes, bruurkes en zonen t de hille buurt han zon wiel. Enne enkeling, daor zet ths kosse betaole, ha enne echte hoepel, waor et aondrfzer omheen gelast zaat. Wilden wij d gesloopte fietswiel, d onze hoepel waar, in beweging zetten, dan moese we meej un endje hout tegen dieje velg slaon en der neffe lope, op un drefke. D wiel liete dan langs de kaaibaand rollen, terwl ge zelf op de stoep blift lope. We hebben, op die manier, de halve stad leren kennen. Ge liept w aaf en mistal op klompen. Naa zon ze zeggen, et waar enne echte duursport. Te vergelke meej de marathon of de Kennedymars. Et ha n naodeel, asset begos te vriezen, gingen die wielen, die hoepels et hok in tot et veurjaor. Wij zaten dan mar te hopen d de vorst deur z zetten.

 

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - REPEN (ree:pe) onov.ww - l) met de hoepel of reep lopen;

- Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - repe - hoepelen

- WBD (III.3.2.119) repe = hoepelen

- WNT - REPEN (I) - 4) met een hoepel spelen, hoepelen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
re.pe(n), zwak werkwoord intransitief  'repen' - hoepelen

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - REEPEN - riepe wkw (rg.) - hoepelen

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REEPEN - hoepelen; met den reep, den hoepel spelen

2. vertier zoeken, uitgaan, een meisje zoeken

- Informant Toine Raaijmakers -  vrijen

- Informant Toine Raaijmakers -  Gaode wir repe venaovend?

Verstoppertje, hinkelen en touwke springen of rpe, d wier der wel veul gedaon, ge liet dieje hoepel, bij et rpe neffen de kaaibaand rollen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

- Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - repe - uitgaan met de kennelijke bedoeling de bloemetjes goed buiten te zetten

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rpe ww - uit vrijen gaan

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - REPEN (ree:pe) onov.ww - 2) driftig en gulzig achter iets of iemand bv. de meisjes aan zitten.

3. in repen snijden

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - erlangs repe - ergens een reep afsnijden (bijvoorbeeld kaas of koek)

- Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - repe - een snelle wat ongenuanceerde snijbeweging maken

4. pijnigen

- WBD III.1.2:65 'repen' = geselen, gispen

- WBD III.1.4:405 'repen' = iemand op de zenuwen werken

 

rpe

werkwoord, zwak

rijpen, rijp worden

- WBD klaar geraken om gebakken te worden (gezegd van rijzend deeg)

rpe - rpte - gerpt ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij rpt

 

rre

werkwoord, zwak.

beven, rillen, bibberen

- Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - et meens rrde van de kaaw

- Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867, Een roestpraatje - 'k rr as ik denk, aon de zwaor cijzen, laasten en paachten

- Daamen Handschrift 1916 - "raire - beven"

- Pierre van Beek Daar hebben we dan het werkwoord "reiren", dat voor "beven" gebruikt wordt. "Hij reirde as 'n rietje" zegt men en geeft er nog 'n alliteratie gratis bij. (Tilburgse taalplastiek 12 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 25 april 1950)

- Cees Robben - Ik begien er van te rre... (19561208)
- Cees Robben - Biljerten... en zonder te rre [sic] (19571221)
- Cees Robben - Van den drift te rre... (19710102)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 08 31 - De R die is wir in de maond / D heurt gin-niemand gre / Want in d kaauw, nat laand van ons / Wordt d mistentd Rre.

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 03 16 - rrend van kaauw

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 02 15 - Ze zaat te rre in d'r flat

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 05 03 - Agge rrt in oewen overjas

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 01 31 - De meens van de belastingen / Die rrde van de kaauw...

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier,  57 09 06 - De R die is wir in de maond / D heur ik echt nie gre / Want veur mn is d mistentd / De R van zitten Rren.

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 63 01 04 - Mar agge naauw de sneuw mar ziet / Begiende al te rren.

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - rren as en waoterhoentje (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1964)

- Henritte Vunderink, Tis de moejte wrd, 2011 - "Och Eerwaarde" zi Betje, terwl ze w rrde,/ "Ik wil teege jou nie gn katte./ Al is jouw bediening van ng zoveul wrde,/ ik hb me bedcht, ik blf tch mar op rde. Tot dsse ineens van kaojeghd zeej:/ "Ik lig vur piet snt hier, Gddoome!"

- F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - n d meens wier himmel zenuwchtig n ze begos te rre n alles. 

Elders

- WNT - Rijeren - Rillen, bibberen, sidderen, huiveren. Hetzelfde als Rijelen. In N.-Nederl. verouderd. Rijderen, rijeren. Tremere, trepidare, intremere, palpitare, horrere, KIL. Ick schudd' end reyer seer verschrickt; Anxt ende vrees heeft my verstrickt, MARNIX, Ps. 55, 3.
God sach toe ende dede de Heydenen reyeren, MARNIX, Geschr. 2, 711. Rijeren van de krts, CORN.-VERVL.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww. intr. 'rijeren' - rillen, bibberen, beven.

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RIJEREN (rre) onov.ww - rillen, beven, sidderen: iteratiefvorm van 'rijen'.

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RIJDEN hoort men door de dorpelingen der Baronie van Breda bezigen voor 'beven'. Het is afgeleid van het oude rijde, ridde, rede, koorts.

- K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - REIJEREN - schudden, beven. 

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rre - ww - beven, rillen

- A. Weijnen - Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - rieren, rijere - bibberen (brab., limb., vel.)

- WBD III.1.2:211 'rijderen' - bibberen

- WBD III.1.2:212 'rijderen' = huiveren

- WBD 'rrren', 'rrre' (van een paard) - bevend schudden met de huid, ook genoemd 'bibbere'.

 

rs, rske

zelfstandig naamwoord

reis 

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - en rs van zeuven uure

- Cees Robben - En naor Beek gao de rs... (19600102)
- Cees Robben - Van t Krvent naor t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... Mar t stikt zn gat aanders wd aachteruit, en t lekt wel op n Bossche rs... (19850504)
- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk - reis

- WBD III.4.3:74 'rijs' = twijg of jonge tak

 

Afbeelding uit het 'Nuuw Tilburgs Leesplngske' dat in 2020 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Bibliotheek Midden-Brabant en Erfgoed Tilburg. De illustraties werden verzorgd door Ruben de Bruijn.

 

Reeshf, De

toponiem

stadsdeel van Tilburg: De Reeshof

WTT 2020 - de naam van het stadsdeel is afgeleid van de eerste grondeigenaar aldaar, Charles Rey de Carle, een oud-kolonel uit het leger van de Republiek. Rey de Carle was, na veel politiek en juridisch getouwtrek eigenaar geworden van een groot areaal heidegrond dat tot dan toe tot de gemene gronden ofwel de gemeint van Tilburg behoorde. Daar vestigde hij zijn boerderij, die snel uitgroeide tot een aanzienlijke hoeve. Deze vestiging en exploitatie worden beschouwd als het begin van de Reeshof, Reys hoeve.

 

reeskak

zelfstandig naamwoord

diarree, schijterij

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs
- Ik lus t wel mar dan zk z aan de reeskak (diahree) en dan ist hard lope geblaoze. (17-10-1972)

- WBD III.1.2:256 'racekak' = diarree

 

rsplaank

zelfstandig naamwoord

- WBD rijsplank (de plank - soms het deksel van de baktrog - waarop de bolrijs plaatsvindt)

- WBD p de rsplaank ztte - deegbollen wegzetten om deze te laten rijzen

 

rst

zelfstandig naamwoord

rijst

- Cees Robben - Prent van de Week - rstepap meej sker:

- WBD III.2.3:137 'rijstepap', 'rijstpap' ,'rijstebrij', 'stijve rijst' = rijstebrij

- WBD III.2.3:221 'rijstvlaai', 'rijstevlaai' = idem

 

rstepap

zelfstandig naamwoord

rijstepap 

- Pierre van Beek - Rijstepap spreekt men uit met: "rstepap". (De ij trekt men al sprekend tot ; de tot .) (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

- Cees Robben - Bij Petrus aon de rstepap...! (19550709) [In de Roomse folklore was rijstepap het gerecht dat in de hemel gegeten werd. Het werd gegeten met zilveren lepeltjes en men dronk er ambrozijn bij.]

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 11 02 - Alle heiligen zaate saome / Aon d'r bord mee rstepap

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier,73 11 01

Alle hemelse Hllige

Vierde vendaog grt fist

Omd't vur ammol tegelk

Verjaordag is gewist.

 

Ambrosius en Brnedt

Sint Jan en Bonnefaos

Die zitte aon n taofeltje

Saome mee Sindreklaos.

 

Mee 'n zilvere leepeltje

Eete ze rstepap

Ze kke aaventoe omlg

Laage d'r ge slap.

 

"W zn't daor onder stumpers war?

Vchte om 'n stuk brd

Wrom? Want over honderd jaor

Zn z'k allemol dd."

Arabis caucasica

 

- WBD (III.2.1:430) rstepap = randjesbloem (Arabis caucasica)

 

reet

zelfstandig naamwoord

- WBD III.1.1. lemma achterwerk - reet, Tilburg

- WBD III.1.1. lemma bil c.q. dij reet, ook in Tilburg

- WBD III.1.1. lemma aarsspleet reet, ook in Tilburg

 

rve

werkwoord, sterk

rijven, harken

- Dialectenqute 1887 Willems - rve - ref - gereeve

- Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "raiven - rijven (harken)"

Meej ons moeder meej, om kokse te gaon raope op de gasfebriek. Ge krgt dan zon harkske in oew haand, daormee moeste gij tussen de sintels de nog gloeiende kokse apart rve. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

- K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - RIJVEN - harken, klouwen, ook raspen. 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RIJVEN - reef - gereven - harken

- WNT - RIJVEN (I) - 1) harken; 2) raspen

 

rze

werkwoord, sterk

rijzen, omhooggaan, zich oprichten

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Mee deez weer mot ik aaltij rzen, t is nie z slecht mar k nie kaai-goed (09-07-1967)

- WBD III.1.2:8 'rijzen' = omhooggaan; ook: stijgen, klimmen, klaveren

- Dialectenqute 1887 Willems - rze - res - gereeze ook zwak?

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RIJZEN (rze), (iteratiefvorm: rijzelen) uitvallen van koren uit de droge halmen; ook gezegd van stof dat door kieren van de zolder naar beneden komt.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
re.ze(n) st. en zw (et reesde) ww intr. rijzen, afvallen resp. uitvallen (vooral v. bladeren en van zaad).

- WNT - RIJZEN (II) Uit de hoogte omlaag gaan. In de alg. taal v. N.-Nederl. onbekend. A. (geleidelijk) naar de laagte gaan of komen van bijvoorbeeld bladeren, zaad, zand, stof, meel, gruis e.d. enz. 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RIJZEN - nederwaarts bewegen, dalen, zachtjes naar beneden komen, neerwaarts glijden; glijden, baantje glijden.

 

rze

werkwoord, zwak

reizen

- Dirk Boutkan (1996) - rze, (hij) rst (blz.37)

- Dialectenqute 1887 Willems - reze - rsde - gersd

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - GEREZEN: 3e hoofdvorm van 'reizen'; REES: 2e hoofdvorm

- WNT - REIZEN - Naast het normale part. praet. gereisd komt in vulgaire taal door verwarring met het part. praet. van 'rijzen' veelvuldig de vorm gerezen voor.

 

rzeger

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - reiziger

handelsreiziger, vertegenwoordiger

- WNT - REIZIGER - 10) Hij die in dienst van en namens een ander clinten bezoekt om opdrachten te verwerven, contracten af te sluiten en derg.; handelsreiziger.

 

rffel

zelfstandig naamwoord

rafel

De rffels hange deraon.

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs Ge hoeft er nie mee te simmen al hangen de reffels aon oewen jas (17-10-1966)

- WBD 'rfel' (II:1254) - rijfel, rafel

- WBD III.1.3:14 'reffel' = rafel

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.m. 'reifel', afgescheurde strook v. een of andere stof, ook wel strook in het algemeen, bv. een strook land.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REIFELEN - rafelen, uitrafelen

 

rffele

werkwoord, zwak

rafelen

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Mn nylons willen wel ladderen mar reffelen doen ze nie (23-09-1970)

- Cees Robben - Oew broek is aon t reffele... (19770812)

- WBD 'rijfele' en 'rfele' (II:1255) - rijfelen, rafelen

- WBD III.1.3:16 'reffelen' = rafelen

- WBD III.4.4:248 'rafelen' = rammelen (et rozenhuuke afrffele, WS) - WBD III.4.4:317 'reffelen' = vezelen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
zw.ww. ntr. 'reifelen', losgaan van draden van een weefsel, rafelen

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REIFELEN - rafelen, uitrafelen; da' goed reifelt fel; ook RIJFELEN Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rffele ww - rafelen

 

rfke

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'rf', met vocaalkrimping

harkje

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - hij is wir binne mee zene zak n zen rfke - daar heb je hem weer!

 

regeere

werkwoord, zwak

regeren

ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij regirt

- Dialectenqute 1887 Willems - regeere - regirde - geregird

 

Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

 

regeur

zelfstandig naamwoord

strengheid, hardheid; regime, norm

uitdrukking: Teegen et regeur in - tegen de draad (in), in de contramine, dwars

- Cees Robben - De kender (...) zen tegen t regeur (19650507)

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij is aaltij teegenet regeur

- WNT - verwijst naar het onvindbare RIGUEUR

- Mnl.wdb - RIGUER - strengheid, meedoogenloosheid, hardheid, van ofra/fra. 'rigueur' lat. rigorem.

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - REGEUR v - regel, regime, strenge maatregelen (Fr. rigueur): tegen 't regeur in - weerbarstig, eigenwijs. - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o., 'regeur' - (wettelijk) gezag: teigen et regeur in.

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - regeur zelfstandig naamwoord - gezag

 

rejaol

zelfstandig naamwoord

royaal, gul, vrijgevig

- WBD III.5.1:219 'royaal', 'gul' = hartelijk

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijv.nw. 'riaal/reaal' - royaal

 

rejaoleghd

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - goedgeefsheid

 

rk

- WBD III.2.3:203 'rek' = bederf in het brood, ook 'derf', 'schimmel'

- WNT - Rekken I, 4.  Taai, kleverig worden, lijmen. Van bier en andere dranken, soms ook van brood. Alleen gewest. Dat zulk Bier, somtijds, na eenigen tijd gelegen te hebben aan 't rekken of lijmen raakt, Prijsvr. Ned. Huish. Maatsch. 1819, n 170. Rekken. Wordt alleen gezegd van brood, dat te lang heeft gelegen en daardoor taai en dradig geworden is, DEK [1928].

 

rkke

werkwoord, zwak en sterk

rekken

- Dialectenqute 1887 Willems - rekke - rk/ rkte - gerkt/ gerkke

- WNT - REKKEN - De gewestelijk in Z.-Ned. voorkomende sterke vormen rok, getrokken zijn als secundair te beschouwen, wsch. onder invloed van de sterke vormen van 'trekken'.

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rkke ww - rikken (kaartspel)

 

reklaome

zelfstandig naamwoord

werving(sgeschrift): reklaome in de brievenbus

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - reclame, klacht, bezwaar

 

rksdlder

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rijksdaalder

 

rkst, rkst

bijvoeglijk naamwoord, superl.

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rijkst

- Dirk Boutkan (1996) - (blz. 35) rkst, maar met flexie: rkste of rkste

 

rkstroj

zelfstandig naamwoord

sterfbed

- A.J.A.C. van Delft - "Hij ligt op rekstrooi" wil zeggen, dat iemand in financieele moeilijkheden verkeert en nog tracht zijn zaak zoolang mogelijk gaande te houden. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

- Wie bij zijn suikertante het z ver gebracht heeft, mag het beste hopen tegen de tijd, dat zij - helaas nogal "oneerbiediglijk" gezegd van een brave tante! - "op het rekstrooi ligt", d.i. "op sterven ligt". We nemen aan, dat bij deze laatste uitdrukking gedacht moet worden aan het stro, waarop men vroeger in de alkoven sliep en op het languitgerekt liggen, zoals dit bij een stervende meestal het geval is. Meer figuurlijk kan de uitdrukking gebruikt worden voor iemand, die in financile moeilijkheden verkeert en tracht zijn zaak nog zo lang mogelijk gaande te houden. Die zaak is dus ook stervende en tegen de dood inworstelend, en men rekt het sterven. (- Pierre van Beek -Tilburgse Taalplastiek P 27-2-1965)

- n agge op et rkstroj ligt,/ dt dan beheurlek mis is? (Henritte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blve haawe, 2007)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. 'rekstro', reeuwstro: 'op z'n rekstrooi ligge' - op het strefbed liggen.

 

rkt(e)

werkwoordsvorm; persoonsvorm

reikt(e)

tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'rke', met vocaalkrimping

 

rmt, rmde

werkwoordsvorm; persoonsvorm
rijmt, rijmde 

tegenwoordige tijd, verleden tijd van 'rme', met vocaalkrimping

- Cees Robben - Prent van de Week - 'grs d remt toch nie op sokken'

 

rndje

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'raand'

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - randje

p et rndje aaf - op het kantje af

 

renewaotie

zelfstandig naamwoord

- A.J.A.C. van Delft - "Wat een renewaotie": Wat een verwoesting. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

 

rngele

werkwoord, zwak

[Tilburgs?] regenen

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'rngele, rgene'

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RENGENEN w. onp. - regenen: ook RENGEREN - regenen (N. der Kempen)

- A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - regeren, regelen - regenen (znl.) uit 'regenen' door dissimilatie

 

rntenier

zelfstandig naamwoord

rentenier

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - rntenier rm dier (HM'70) - een rentenier moet vaak van bescheiden middelen rond zien te komen

 

rnzeg, raanzeg

bijvoeglijk naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ranzig

 

rppereere, rippereere

werkwoord, zwak

uit Frans 'rparer', repareren

- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - 'reppereeren'

- rppereere - rppereerde - gerppereerd

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. 'reppereren' - repareren

 

rpt(e)

werkwoordsvorm; persoonsvorm van 'rpe'

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rijpt(e)

 

rsje

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'rst'

restje

- Dirk Boutkan (1996) - (blz. 28) uit het cluster stj wordt de t verzwegen.

 

rske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'rs'

reisje

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - huweleksrske

 

rstooraant, rsteraant
zelfstandig naamwoord
restaurant
- Cees Robben - Caf-Hotel Restauraant Boerke Mutsaers in t Zaand. (19540227)
- Cees Robben - Boerke Mutsaers in t Zaand/ wordt n deftig restauraant!!! (19540227)
 

rttekett

zelfstandig naamwoord

luidruchtige vrouw

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RETTEPETET zelfstandig naamwoord mannelijk - iemand die heel rad ter tong of heel snel is in zijne bewegingen.

- WNT - RETTEPETET zelfstandig naamwoord en tusschenw. Van klanknabootsenden oorsprong. Geluid dat met een snelle beweging gepaard gaat. Vgl. retteren. Als zelfstandig naamwoord is alleen de meton. bet. aangetroffen. RETTEKETET zelfstandig naamwoord en tusschenw. Nabootsing van het geluid van een blaasinstrument. 2)b) naam voor een snapachtige vrouw.

 

rtterr

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - slomerik, vertrager

- van Frans 'retarder' (?) = uitstellen, vertragen, later komen

 

rttereere, rittereere

werkwoord, zwak

bedrijvig zijn zonder veel te presteren

- Cees Robben - W rettereerde gij toch ammol hers en geens .. (19720630)
- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - W rittereerde gij toch ammaol hers en geens (onrustig heen en weer lopen) (20-03-1968)

- Cees Robben - W rettereerde gij toch hil den dag rond, moeder.. (19790223)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 09 23 - Ons Mien blft aon 't rterreere / Drom ging ik d'n hort mar op.

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier 80 03 20 - Ik heur de musse in de geut/ hrs n geens rttereere/ mnnekes aachter de pupkes aon/ om rap iets te prebeere.

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -'rittereere' - hinderlijk bedrijvig zijn, beredderen

- WBD III.1.2:140 'rettereren' = druk heen en weer lopen -

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rittereere ww - druk beredderen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief  'rettereren' (< retireren), bedrijvig heen en weer lopen (zodanig dat het anderen verveelt).

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Verbastering van 'retereren', telkens herhalen?

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - in verband gebracht met 'retireren'. onov.ww RETTEREREN - druk doende zijn en grote bedrijvigheid uitstralen zonder nochtans opvallend produktief te worden; vooral gezegd in verbinding met 'rond': ze rttereerde mr rond - ze gaf blijk van nerveuze dadendrang.

- WNT - RETEREEREN 1)(Handelingen enz.) opnieuw doen, verrichten of toepassen, herhalen; 2)(bestaande verordeningen, overeenkomsten enz.) vernieuwen, opnieuw vastleggen

 

rttereur

zelfstandig naamwoord

slomerik

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - dieje rttereur is meej zen hielen n de vurkaart geboore die slomerik is met zijn hielen aan de voorkant geboren

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - sloom persoon (van Frans: retarder [?] - vertragen, talmen)

- Stadsnieuws - Dieje rttereur wit van veure nie dttie van aachtere lft - Die slome heeft nergens erg in. (301209)

 

rf, rfke

zelfstandig naamwoord

- WBD paarderuif

- Cees Robben - Prent van de Week - hij frt vrt meej de knn t de rf; [datum]

 

rg, rger, rgst

bijvoeglijk naamwoord

ruig, ruw

- Cees Robben - Prent van de Week - den rgen sloeber (Tilburgse Taalplastiek 740125)

- Pierre van Beek - z rg as en fls (gezegd van een jongeman die zich onnodig scheert)

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - 'nen ruigen board (ui als in Frans: Meuse, fleuve)

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - z rg zn as en fls (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1979) - ironisch voor 'heel glad' zijn (tegen een puber die erg volwassen wil overkomen)

 

rke

werkwoord, sterk

ruiken

- Dialectenqute 1887 Willems - rke - rok - gerooke

- in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij rkt

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - st.ww.tr. en intr. - ruiken

 

rke

werkwoord, zwak

rke - rukte - gerukt

ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij rukt roken (van vlees)

- WBD 'rke', 'rke', 'ruuke' - roken van vlees ter conservering

- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - gerukte plling

 

rle

werkwoord; zowel zwak 'gerld' en 'gerld', als sterk: geroole

- Dialectenqute 1887 Willems - rle - rlde - gerld

ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij rlt

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. en intr. - ruilen

1. ruilen

- Cees Robben - Prent van de Week - zal oe rle vur den buurman?

Trouwes d rle en ttele wier dur ons veul gedaon, zeker as et net Siendereklaos waar gewist. [over het onderling ruilen van cadeautjes die men op sinterklaasdag had gekregen] (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - kp p strt rle (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973)- met gesloten beurzen afrekenen

- WBD III.4.4:304 'ruilen' = wisselen

Stadsnieuws - Hij h zene pindl meej mn geroole (281007)

2. uitdrukking rlen n t(te)le

- combinatie van ruilen en tuitelen = handelen

- WBD III.3.1:55 'ruilen', 'kwanselen, tuitelen, verhandelen' = kwanselen

- WBD III.3.1:49 'ruilen', 'tuitelen, vertuitelen, vertutselen, matsen' = verkwanselen

- WBD III.3.2:191 rle, rtele, ttele = tuitelen, ruilen

 

rm

bijwoord

ruim; nogal

- WBD 'rm', (Hasselt) 'rm' staon (van een paard) - met de benen te ver uit elkaar staan, ook genoemd 'breed', resp. (Hasselt) 'wd' staon

- Cees Robben - Prent van de Week - Tis wl rm kort;

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - wvershskes waare vruuger rm kln

 

Anti-hondenpoepactie van de gemeente Tilburg. Kromhoutpark 2017/

 

rme

werkwoord, zwak

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ruimen

- A.J.A.C. van Delft - Als de beerput vol is, "komt de boer ruimen" en "nimt dan de bruid mee".(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

Dirk Boutkan (1996) - rme - germd (blz.41)

- WBD III.1.4:347 'ruimen' = goed opschieten met zijn werk

- WBD III.4.4:199 'ruimen' = plaatsmaken

 

rn

zelfstandig naamwoord

- WBD gesneden mannelijk paard, ook 'run' of 'reujn' genoemd

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
znw.m. - ruin, gesneden manlijk paard.

 

rse

werkwoord, zwak

ruisen 

Dirk Boutkan (1996) - roe:se = ruisen (blz. 3)

 

rt, rtje

zelfstandig naamwoord

ruit in een raam; de vorm ruit; kaarten met het ruit-teken (rtes)

Rtes troef, meej schuppenaos 

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - tis en rt t een glas (Handschrift Damen 1916) - het is een klein verlies (Vroeger bestonden de ramen uit kleine ruitjes.)

...enen daas meej en bonte rt... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Zosse en ugske op em hebbe?)

Audio-opname 1978 Dhr. Bertens En dan stonde ze wir vur en rt n dan waarde bang dsse dur die rt heene soodemieterde (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

► Klik hier voor audiofragment)

- WBD rtstuk (II:918) - ruitjesgoed, ook 'rt' 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - snt n de rte smre - etalages kijken, niets kopen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
znw. m.(kaartspelersterm) - ruiten, mv. 'rtes' 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUITENS - ruiten. Ruitens is troef

 

Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

 

rtekett

zelfstandig naamwoord

in de uitdrukking 'op (de) rtekett' - zonder voorzorgen, op de bonnefooi, op goed geluk

- Cees Robben - [Onderwijzer:] Wes t verschil tussen ruiteketuit en bonnefooi... [leerlinge:] Volgens men is d n tiet-mem, mister... [onderwijzer: Heel mooi, Filleke.. (19840120)

- Pierre van Beek - Op ruitekeduit ergens heengaan. - Op de bonnefooi ergens heen gaan. - Op goed geluk, in goed vertrouwen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Dialect en spreekwijzen; 6 december 1958)

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - p rte kadt ('78) - op goed geluk (Wsch. een overblijfsel van de toverformule 'har-uit, kaduit, de schoorsteen uit'; zie ald.) 

Daamen Handschrift (1916) - "ruiterkenduit - zonder geld (op zwart zaad)" 

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Wellicht een schertsende vorming van 'ruiten' = volgens - Van Dale - 'roof plegen', op woeste wijze rondlopen, rinkelrooien.

- WNT - RUITEN (IV) - 1) roof plegen, rooven, plunderen; 2) in Belgisch Brabant voor: op een woeste wijze rondloopen, rinkelrooien

reutemeteut

 

reutel

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - steeds weerkerende handeling

op de reutel kope - op de pof kopen 

- Cees Robben - Prent van de Week - Valt er nog w te rtele of te ttele? 

- WBD III.3.1:56 ''op de reutel kopen', 'op de pof kopen' = poffen

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REUTEL znw.v. - speelterm. Handvol knikkers die niet goed rond zijn (Turnhout) (Dit citaat ook in het WNT) (7)

- WNT - REUTEL 6) kerfstok

 

rtele

werkwoord, zwak

ruilen (niet bij De Jager; in - WNT - 'Westfries voor RUIEN')

...n rtele heese not gehoeve/ al wast ok dikkels ene toer... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag)

- Cees Robben - Valt er nog w te ruitele of te tuitele... (19760903)

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - valt er ng w te rtele f te ttele? ('72) 

- WBD (III.3.2:191) rtele, ttele, rle = ruilen 

- WBD (III.4.4:304) 'ruitelen' = wisselen - te handelen

 

reutemeteut

zelfstandig naamwoord

vrijwel altijd met voorafgaand 'de hele'; dus: iedereen

- WNT - lemma REUT 1. Ter aanduiding van een (ongeordende) verzameling personen: troep, bende, gezelschap, en zaken: bende, en bepaaldelijk: warboel, rommel, (rot)zooi. Het tweede deel van de samenstelling is niet verklaard.
- Cees Robben - W waren ze toch ws mee dren irste klne... Hil de reutemeteut moes er op... (19800620) [De Prent stelt een geboortekaartje voor, met kind, ouders, twee honden, een papegaai in een kooi en een kaketoe op een standaard.]

Wij, de zusjes en de bruurkes, j de hille reutemeteut, vonden et toch wel zielig veur ons moeder, d ze z te lije ha, van d gevloek en getier, assie kaod waar. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

reuteketeut

 

rter

zelfstandig naamwoord

- Paul Spapens e.a., Goedgetld, diksjenr van de Tilburgse taol, 2005 -  cavaleriesoldaat, ruiter

Stadsnieuws - Iedere rter is wir kappietein - we zijn allemaal weer gelijk (290306)

 

rtes

bijvoeglijk naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ruiten (bij kaartspel)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'Rtes is troef'

- WBD III.3.2:174 - rtes = ruiten (van een kaartspel)

- WNT - RUITEN (I) gewestelijk (Vlaanderen) ook RUITENS - znw., mv., vrouwelijk benaming voor de roode ruitvormige figuren op sommige speelkaarten

 

revllie

zelfstandig naamwoord

reveille, rveil

Naar Frans 'rveille' met spellinguitspraak van de 'll'

- Pierre van Beek - op revllie gaon - ongeveer 'p sjanternl gaon', later afgezwakt tot 'het zoeken naar gelegehheden om het huishouden in de steek te laten en zich met als prettiger ervaren zaken bezig tehouden'. Als bij de soldaten 'de rveille geblazen was' wisten de vrouwen dat die wakker waren. (Tilburgse Taalplastiek 181)

 

revier

zelfstandig naamwoord

rivier

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - RIVIER - revi:r znw.vr.(zeldz.) Men zegt doorgaans: een water of zelfs eene Dijl.

 

rezn, rezntje

zelfstandig naamwoord en verkleinwoord

rozijn

Naar het begin van de pagina

Inhoud Woordenboek Tilburgse Taal

CuBra Home

rib

zelfstandig naamwoord

rib

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - iets tusse de ribbe zien te krge (HM'70) - eten, geld zien te krijgen 

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -ginne stver op zen ribbe hbbe

De krmenaoj, de platte ribbe, de zult of krp, et zwoert n spk. Toe den hiel aon toe. Durreege spk n ballekebraaj. Et smdderptje. (Ed Schilders; W zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

 

ribbelmikske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -geribbeld (casino)brood

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - ribbelmikske zelfstandig naamwoord - casinobrood

 

riddeneere

werkwoord, zwak

redeneren

- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - riddeneere

- WBD III.1.4: (?) 'redereren' = idem

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw. ww. intr. 'riddeneren' - redeneren.

 

Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

 

riddere

werkwoord, zwak

beredderen, regelen

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - der valt hier nog hil w te riddere - ... te regelen, organiseren

- WBD III.1.2:140 'rondridderen' = druk heen en weer lopen (rttereere) 

- WBD III.1.2:141 'ridderen' idem

- WNT - REDDEREN, RIDDEREN - l) Hetzelfde als REDDEN l) in orde brengen, voor elkaar brengen; opknappen, opruimen; 2) uit een moeilijke situatie helpen, in veiligheid brengen, voor ondergang behoeden

 

riddermajoor

zelfstandig naamwoord

Pierre van Beek - iemand die weet hoe alles gedaan moet worden maar zelf geen hand uitsteekt

Verbastering van 'redderen'? 

- WNT - REDDERMOER - vrouw die altijd aan het redderen is. - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk riddermeester - persoon die alles bereddert

 

riek, riekske

zelfstandig naamwoord

mest- of hooivork 

- WBD mestriek, ook genoemd 'riek'

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Meej ginnen riek te voejere zn. (Van kwaadheid niet willen eten.) 

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Amml zk p ene riek

Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - Meej ginnen riek te voejere

Ik was mee ginnen riek te voeiere. [Ik was onuitstaanbaar, niet te genaken] (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 18 mei 1945)

- Cees Robben - Ge lpt er mee ginne riek deur... [van een degelijk kledingstuk; onverslijtbaar]

Lechim - ...onze Paa die is van giestere aaf/ meej ginne riek te voeiere. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gedaon meej et goej lve)

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - et trkt erop as zk p ene riek ('47) - het lijkt nergens op

- WNT - RIEK l) In den landbouw: vork met drie (somtijds vier of ook twee) hetzij ronde hetzij platte tanden, voor verschillende doeleinden.

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RIEK, eene hooivork f mestvork; 

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ri.ik, zelfstandig naamwoord mannelijk riek

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RIEK znw.m, niet v. - drie- of viertandige vork.

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - riek zelfstandig naamwoord - riek

 

riem

zelfstandig naamwoord

riem

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - naa de riem vant gat is (HM'70)- nu de moeilijkheden voorbij zijn. (Bedoeld is de riem waarmee geslagen wordt.)

 

Riesj

eigennaam

Hotel Riche op het Heuvelplein.

- Audio-opname 1978 - Die paoskoeje zogezeej dan, daor gingde meej rond, n ge moester meej dur de Heuvelstraot n dan bleefde staon bij Riesj (Hotel Riche) vur de deur want dan ging den baos, die leeverde daoraon witte wl, n die ging daor en ptje bier vatte n assie dan trugkwaam, dan mogdet ok en vatte! (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

KLIK HIER om het bestand te beluisteren  

 

riggeleteur

zelfstandig naamwoord

regulateur 

- WBD riggeleteur (II:1041) - regulateur (ook: reejgelateur)

 

rij

uitdrukking: 'in de rij zn' - blijkbaar gezegd van vrouwen die onlangs bevallen waren; zie de vindplaats; niet elders aangetroffen (2013)
Anoniem 1959

Nillus ha zis klne bluukes,
daor ware twee platte kender bij,
Jaans moes nog w zuutjes aon doen,
was pas efkus in de rij.


(Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie)

rije

werkwoord, sterk

rijden 

rije - reej - gereeje 

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - rije

- A.J.A.C. van Delft - "Het is met haar rijden en omzien." Dit is: Zij is zeer bij de hand. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

- Pierre van Beek Met een vrouw, waarmee het "rijden en omzien" is, heeft men het getroffen want die gaat voor bijdehand door. (Tilburgse taalplastiek 10 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 8 april 1950)

- Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Jaa, dan reeje we sondags dan hier es nr toe n dan daor es nr toe, dan es nr Rotterdam n dan wir es en nd vrder n zo n dan, n dan gong we nr de Acht Zaligheden zo n dan din we zo w rondrije zo, en liefhbberij zo mar es, h. Ik had em eigelek zo mar vur de liefhbberij!

Klik hier om dit bestand te beluisteren

- WBD (Korvel:) mis rije - mest naar de akker brengen

- WBD (Hasselt:) gier rije - gier uitrijden

 

Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

 

Sinterklaas

uitdrukkingen

- 'op tffel rije' - in de nacht van 5 op 6 december de geschenken brengen op de cadeautafel; 'in de schoen / klomp rije' - sinterklaas laat kleine cadeautjes achter in de schoen die de kinderen gezet hebben.

- En 't wier dan Siendereklaos, - ik zal et nooit vergeten! - de heilige Man ree heel veul suikergoed en koek (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Mijn irste broek, 1941)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 10 27 - "Want of 'r wrrek is of nie / In goei of slchte tije / As t strak wir vf december is / Dan gao de Sint aon t rije.

- Dan had Siendereklaos op tffel gereeje. (Ed Schilders; W zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

 

Reacties op de website 'Je bent een echte Tilburger als...' - Onderwerp: 'Je bent een echte Tilburger als... je geen sinterklaasinkopen doet maar... gaat klotteren in de ondergrondse!' (gestart 28 februari 2013)

Danielle van Son - En dat sinterklaas op 'tafel reed' dat is in de rest van Nederland niet echt bekend.
Desiree van Doremalen - Klotteren in de parkeergarage heel gezellig. En Sinterklaas die op tafel reed kennen ze behalve in Limburg [Tilburg?-red] nergens. Mijn man uit Rotterdam wist niet wat ie hoorde Sint die op tafel rijdt!!! Wat doet ie dan...
Dorri Eijsermans - Ja! Klotteren; n van de leuke dingen van Sinterklaas. Spannend, ook! En, inderdaad, toen wij nog in de Sint geloofden, "reed" hij op tafel. En niet alleen bij ons; hij had ook op oma's tafel gereden! Voor alle kleinkinderen...
Marga Mols - Ik woon al jaren in Den Haag, maar een Sint die op tafel rijdt kennen ze hier ook zeer zeker niet!

klttere

 

Andere betekenissen

- WBD van een koe: bronstig op een andere koe springen, ook 'brulle' genoemd

- Hij rijdt em - hij is kwaad, opgewonden - Sjonge sjonge w zoj em rije! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 27 april 1945)

- WBD III.4.2:25 'rijden', ook: 'bespringen', 'dekken'

- Pierre van Beek - laote ligge rije - laten slingeren 

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rije ww - boos worden; geschenken brengen

 

de Rije

zelfstandig naamwoord, toponiem

Rijen (deel van de gemeente Gilze-Rijen)

 

rijkncht

zelfstandig naamwoord

degene die een paard en wagen ment

Audio-opname 1978 - mar toen zaate ze zonder rijkncht te kke n ik ha ng not meej paard n kar gereeje n d was toevalleg ok ng zon rtzak okdie sloeg van veure n die sloeg van aachtere dus as ge daor nie opltte koste en opsoodemieter krge! (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

KLIK HIER om het bestand te beluisteren  

 

rijnaogel

zelfstandig naamwoord

- WBD (II:2818) 'rijnaogel' - schamelbout / draaipin van een samengestelde kar

 

rijtg

zelfstandig naamwoord

rijtuig 

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - 'n nij rtuig mid 'n aauw prd er veur

- Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ge wrt dur gin koetsen f rijtgen ooverreeje Het zijn niet de fatsoenlijke mensen die je kwaad doen

 

rikkemedaosie

zelfstandig naamwoord

uit Frans 'recommendation', aanbeveling

'n kaoi rikkemedaosie, een slechte aanbeveling (na ontslag); titel van een Tilburgs gedicht door een onbekende auteur (1959) - voor de volledige tekst

Gedicht ''N kaoj rikkemedaosie'

- daor hedde plezier van en gemak, en rikkemedaosie en gezellighei en k weet nie wt al nie meer. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - aanbeveling

- WNT - RECOMMANDATIE, recommendatie

 

rikraoje

werkwoord, zwak

geen beslissing durven nemen (?) 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - niet kunnen besluiten (speciaal bij kaartspel)

 

riks

zelfstandig naamwoord

reeks 

Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - rikse (meervoud)

risico
Robben varieert op de Engelse verzekeringsterm: all risk
- Cees Robben - Hij [de auto] is nog alle riks werd.. (19681101)
 

rillebille

werkwoord, zwak

rillen

- Pierre van Beek - Hij leg te "rillebillen" van de kou. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

 

rillek(e)

bijwoord, bijvoeglijk naamwoord

redelijk

Ze stellen et er rillek goed. - Ze stellen het er tamelijk goed. 

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'rilleke', zi Paulus (D16) zeispreuk: Het kan door de beugel 

- Daamen Handschrift (1916) - "rilleke - redelijk, tamelijk"

- Cees Robben - [Vraag van een vriend aan een zieke] Hoe is ter meej bruur...  Rillekes Jan.. Rillekes... (19600212)

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RILLEKE - redelijk, tamelijk (zie ook blz. 63)

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rillek bijvoeglijk naamwoord - redelijk

 

rillekwie

zelfstandig naamwoord

relikwie, reliek (lichaamsdeel of voorwerp dat herinnert aan een heilige)
uitdrukking: de rillekwie vereere, figuurlijk: een kusje geven, zoals gelovigen relikwien aan de lippen drukten
- Cees Robben - Mar maag ik dan de rillekwie verre..? (19840406)
Een variant op deze prent bevestigt het kussen:
- Cees Robben - Dan zal ik de rillekwie wel kussen... (19840406) [Waarom er twee versies van deze prent bestaan is onduidelijk.] In beide varianten verwijst Robben waarschijnlijk naar het kussen van het achterwerk. Zie voor die zinspeling ook ►bedllie
- Cees Robben - En [ik] kus (...) vur de zovvelste keer devoot en mee smaok/ t reliekske vol Fraanse kejak... (19700102)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rillekwiekes mar gin rillekwiekus

- Mar meej en rillekwie van ieder laand. (Henritte Vunderink, Jong zn, uit: Tis de moejte wrd; 2011)

- WBD (III.3.3:58) rillekwiekasje = relikwiekastje

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rillekwie zelfstandig naamwoord - relikwie

 

rils, rilze

zelfstandig naamwoord

rail; rails

- Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - 'rels' (plur.)

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ''n koei van de rils jaogen'

- Cees Robben - Prent van de Week - De rils ligge der al.

- WBD III.3.1:409 'rails' = rails, spoorweg

- WBD III.3.1:409 'railsbaan' = spoorweg

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - rils, resp. rilse(n), waarnaast ook 'rails', 'riels,rails' - rails

 

rimmestraans

zelfstandig naamwoord

remonstrans, monstrans; liturgisch voorwerp van zilver of goud waarin de hostie zichtbaar uitgestald wordt ter aanbidding en verering

...gouwe en zilvere miskelken, cibories, Rimmestraanze enzoovort. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

 

 

rimmetiek

zelfstandig naamwoord

rheuma(tiek)

- Cees Robben - Om rimmetiek te weere (19570706)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 02 02 - ... gin laast van m'n maog mir, of van rimmetiek.

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier,  57 09 06 - t Is ok de R van Rimmetiek...

- Piet van Beers Plannen zat: En ons Keej,... draogt vur der rimmetiek/ naa wrme onderbroeke. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

- Vur snaags hamme AaBee. Wolle deekes. Goed vur teege de rimmetiek. (Ed Schilders; W zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

- WBD III.1.2:305 'reumatiek' = reumatiek

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
znw. en bijvoeglijk naamwoord 'rimmetiek'; znw.o. reumatiek 

- WNT - RHEUMATIEK - naast RHEUMATIEK komen een groot aantal vervormingen voor, o.a. ram(m)atiek, ro(e)matiek, rimmetiek.

 

ring, ringeske

zelfstandig naamwoord

ring

- Gezegde: - Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - meej ne smalle ring getrouwd zn - het niet zo nauw nemen met het huwelijk

- Dirk Boutkan (1996) - verkleinwoord: ringske (blz.53) (vorm, gereedschap); ringetje (vinger)

- WBD III.1.3:263 'oorring', 'oorbelletje', 'belletje' =oorring

- WBD III.4.4:229 'ring' = cirkel

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RINK zelfstandig naamwoord mannelijk -ring, Frans anneau; in den rink komen - komen vechten.

 

ringbaon

zelfstandig naamwoord

ringbaan, in Tilburg de ringweg rondom het stadscentrum (niet te verwarren met de 'City Ring'), voltooid circa 1960. Deze Ringbaan bestaat uit vier delen: Ringbaan Noord, Oost, West en Zuid.

 

Variant op het gezegde Oost, west, thuis best. Tshirt op een marktkraam in Tilburg-Noord. Foto: CuBra/WTT 2021.

 

ringeloore n blkstarte

uitdrukking

- Pierre van Beek - dreigement met een manier van straffen (inhoud onbekend) 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - oren ringen en staart afknotten

- WNT - RINGELOOREN - l) Eig. van sommige dieren ... 2) oneig.: meestal van menschen: bedwingen, in bedwang, in toom houden, kort houden, klein houden, 'ringelen' enz.

 

ringspinmesjien

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - snelwerkende fijnspinmachine

 

rinkelrojer

zelfstandig naamwoord

- Pierre van Beek - Ouderen zeggen nog wel ooit: "'t Is een echte sjappietouwer" (of sjanfoeter), waarmee ze een straatslijper bedoelen, waarvan iedereen last heeft; een gemene kerel, 'n doordraaier, 'n lanterfanter, 'n lichtmis, 'n rinkelrooier, 'n sjappie. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

 

rink

zelfstandig naamwoord

ring

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - rink (krt.38)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
rink, zelfstandig naamwoord mannelijk 'rink' - ring

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - RING - rink

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RINK zelfstandig naamwoord mannelijk - ring, Frans anneau; in den rink komen - komen vechten

- WNT - RING (Mnl. rinc)

 

rinnewaosie

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ravage, schade

 

rins

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord

rins

smaak

- Bron: Woordenboek van de Brabantse dialecten III, 2, 3 Eten en drinken (2004)

Beschrijving van het WBD: Lichtelijk zuur smakend. Het woord rins stamt af van Middelnederlands rins, rijnsch. Rijnsch betekent 'van de Rijn'. Rins verwijst op die manier naar de smaak van de wijn uit de Rijnstreek. Waardering voor Tilburg door WBD: verspreid.

rinsig, ranzig, zuursig, vrang.

gevoel

- Bron: Woordenboek van de Brabantse dialecten III, 2, 3 Eten en drinken (2004). Beschrijving van het WBD: Een oneffen gevoel bij de tanden ten gevolge van het eten van zure vruchten. Waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam

 

rinsig

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord

- Bron: Woordenboek van de Brabantse dialecten III, 2, 3 Eten en drinken (2004). Beschrijving van het WBD: Lichtelijk zuur smakend. Het woord rins stamt af van Middelnederlands rins, rijnsch. Rijnsch betekent 'van de Rijn'. Rins verwijst op die manier naar de smaak van de wijn uit de Rijnstreek. Waardering voor Tilburg door WBD: frequent.

rins, ranzig, zuursig, vrang.

 

ripfluuwel

zelfstandig naamwoord, stofnaam

ribsfluweel
- WBD II.4. p. 884 Geribde fluweelachtige stof'. Van Dale zegt bij manchester": Zwaar geribd of glad katoenfluweel, inz. voor werkkleding (genoemd naar de Engelse stad)".
- J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij "manchester": "Ribs-fluweel van zware kwaliteit. Zie ook fluweel. Toepassing o.a. voor werkkleeding."
►mesjster

 

ripke

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

reepje

- WBD ripke (II:918) - reepje, stuk (afgesneden) weefsel, ook 'koepnneke' 

- WBD III.2.3:50 'reepke' = lapje spek 

Dirk Boutkan (1996) - (blz. 53) rep - ripke

 

rippereere, rppereere

werkwoord, zwak

repareren, herstellen

Ene avend in de week kwaam Piet de schoenlapper nog aaltij bij ons n, om de kepotte schoen te rippereren. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

as gij d nou es rippereert... (Henritte Vunderink; Enen appel; k Zal van oe blve haawe, 2007)

 

rippertwaar

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - repertoir, lijst

 

rippeteere

werkwoord, zwak

repeteren

Naar Frans 'rpter', met verkorting van de 1e en reductie van de 2e vocaal

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'ik probeer en ik rippeteer'

 

rippetiesie

zelfstandig naamwoord

repetitie 

Naar Frans 'rptition'

- Grot diktee van de Tilburgse taol .06 ons Sjaan is venaovend nr de rippetiesie


rips
- WBD II.4. p. 885 Van Dale zegt bij rips" (ook: ribs" en ribbetjesgoed"): Dichtgeweven geribde stof (oorspronkelijk katoen, later ook van andere stof); ribbetjesgoed; zijden rips." Zie ook het - WNT - bij rips"(l).rips/ribs: rips, K 183 (= Tilburg)

ripszij
- WBD II.4. p. 885 ripszij(de)/ribszij(de): het type ripszij(de)/ ripszij: K 183 (= Tilburg)
 

De ripsnijder; hij 'ript' de 'repen' voor de kuiper. De repen waren van hout of ijzer.

 

ript

werkwoordsvorm; persoonsvorm
reept, hoepelt

2e + 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'repe', met vocaalkrimping

 

ripte

verleden tijd van repe

hoepelde

 

riske, risje

zelfstandig naamwoord, verkleind

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - rijtje

- WBD III.2.3:152 'ris', 'rist', 'rits' = tros vruchten

- WBD III.4.4:307 'op rij zetten' = idem

- WBD III.4.4:308 'ris' = rij of reeks; 'riske' en 'rits' idem

 

rissele

werkwoord, zwak

- WBD III.4.4:246 'risselen' = ritselen

 

risteraosie

zelfstandig naamwoord

restauratie

 

Lechim - Gedicht van de week uit de Tilburgse Koerier (1957-1982)

 

rits

zelfstandig naamwoord

- Pierre van Beek - vrouw die alles heel vlug doet

- WBD III.4.3:267 rits - perzikkruid (Polygonum persicaria)

- p rits - op stap

- WBD III.1.4:378 'in ene rits' = in alle haast 

- WBD III.1.4:399 'het rits hebben' = geen rust hebben 

- WBD III.2.5:152 'rits', 'ris', 'rist' = tros vruchten

- WBD III.4.4:308 'rits' = rij, reeks

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 11 19 - Klottere... /  / Ge ziet ze gepakt en gezakt / Over de straote lpe / De moeders die vur Sindreklaos / De spulle in gaon kpe. /  / Ons Sjaan is ied'ren dag op rits / Om nog w bij te haole / Ik docht ze kent d lieke nie / Van wie zal d betaole.

- Stadsnieuws - Ons wrkvrouw is me tch en rits: meejdsse binnen is, staoget hs al op zene kp (170906)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - rits III, znw.m, 'rits' - de daad van het ritsen: Hij is aaltn op s'ne rits. 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RITS bw 'rits zijn' - alles verloren hebben; weg, verdwenen, vertrokken.

bijvoeglijk naamwoord

- WBD geslachtsdrift vertonend (van een koe), ook 'brsteg' of 'stiereg' genoemd; handschrift K 183 = Tilburg: 'rits (ritsig, tochtig)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
rits IV, bijvoeglijk naamwoord 'rits' - 1) tochtig (vooral v. geiten gezegd, soms ook wel v. manzieke meisjes en vrouwen en verder v. manlijke wezens): 'n ritse gaet (van een meisje gezegd).

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RITS(CH) bvw - ritsig, bokkig, paardriftig, sprek. v. eene geit.

- WNT - RITS (VII) 1) eig. m.b.t. de geslachtsdrift: een sterke geslachtsdrift gevoelende, geil, in groote mate wellustig, dartel, wulpsch

 

ritse

werkwoord, zwak

snel, nerveus en bedrijvig ergens heen gaan

- WBD III.1.2:157 'ritsen' = beweeglijk rondlopen; ook 'rondritsen'

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RITSEN - vlug loopen, vliegen, snel door de lucht varen. 

- WNT - RITSEN (IV) Van het in z.-nederl. dialectwdbb. voorkomende 'ritsen': "wegloopen, ijlings, stillekens heengaan, opstelen, vluchten, wegsluipen, wegvluchten, vlug loopen enz. is verwantschap met 'rijden' hoogstwaarschijnlijk. 

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww. intr. 'ritsen' - vlug en licht lopen. 

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - RITSEN - ritse wkw (rg.) - hard loopen 

- WNT - RITSEN (IV) ... zich wegpakken, maken dat men weg komt, er van door gaan

Andere betekenissen

- WBD III.1.2:90 'ritsen' = weggrissen; ook: 'gritsen, ratsen'

- WBD III.1.2:l49 'ritsen' = door een staand gewas lopen

- WBD III.4.4:305 'ritsen' = rijgen; 306 'ritsen' = afritsen

 

ritterere

werkwoord, zwak

►rttereere

 

rizzeltaot

zelfstandig naamwoord

resultaat

...not hagget rizzeltaot... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Daklos)
 

rdsel, rdseltje

zelfstandig naamwoord en verkleinwoord

raadsel

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'raodseltje'

 

rdselchteg

bijvoeglijk naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'rtselgteg' - raadselachtig

 

rdslid, rdsleeje

raodslid

zelfstandig naamwoord

- Informant Ad Vinken; raadslid

- Informant Ad Vinken; alle rdsleeje zaaten in van die grote rtsleeje - Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'raotslit'

 

roeddoe
schooier, onverzorgd persoon
Ze zaag den professor veur 'nen schooier aon en d was ze nie kwaolik te nemen want hij ha z'n eigen al 'n week lang nie meer geschoren en hij liep er as 'nen echten roeddoe bij. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; t Spook; Nieuwe Tilburgsche Courant 3-1-1940)
- WNT - RAU(W)DAU(W), RAUWDAUWER , zelfstandig naamwoord m., mv. -s. Uit eng. row-de-dow `tumult, gevecht' (V.D.E.W.2). Ruwe, stoere kerel; mannetjesputter. Rau-dau, ENDT, Barg. Wdb. [1972]. Rouwdouw, V. DALE [1976]. De geweldige overwinning die de Sowjet-ijshockeyploeg behaalde op het ploegje rauwdauwers dat de Verenigde Staten naar Grenoble gestuurd hebben, Groene Amst. 2 Maart 1968, 13 e.

 

 

Schilderij van William Orpen - In het washuis

 

roefel

zelfstandig naamwoord

1. wasbord; bedrag 

- WBD (III.2.1:329) roefel - wasbord 

- uitdr. de volle roefel betaole - alles tot de laatste cent betalen 

- Jan Naaijkens: Naast de plee bevond zich onder een half open afdak het washok, dat het domein van moeder was. Er stond een grote, zwarte ketel waaronder met musterds een vuur gestookt kon worden. Er werden soms aardappels voor het varken in gekookt, maar als regel ging de was erin. Die werd goed ingesmeerd met groene zeep en dat was nodig, want er werd maar eens per week verschoond. Er ging houtzeep bij en Sunlightzeep en bij wit goed een zakje Reckitts blauw. Dan ging de was in een kuip en met opgestroopte mouwen en druipend van het zweet, haalde moeder het nog warme goed over de roefel.

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 05 10 - Vruuger waaste ze mee de roeffel / Naauw zegge ze: "Mn nie gezien" / De moederkes van teegesworrig / Douwe d'r wasgoed in 't mesjien.

- WNT - Roffel I - Een in N.-Holland [Nederland] bekend woord voor: oneffenheid, rimpel, bobbel. Vergelijk daarnaast (met langen klinker) het bij KIL. voorkomende ruyffel: ruga. Buiten het Ndl. behooren hierbij waarschijnlijk eng. ruffle: oneffenheid, rimpel, ruff: rimpelkraag. Misschien verwant met Robben; (...) Hij het roffels in zen gezicht, BOEKENOOGEN. Zoo pas was 'et ijs mooi, maar nou moeten we 'en heel end over de roffeltjes rijje, Ald.

2. slaag

- Damen - Handschrift (1916) - 'hij kreeg roefel' (slaag)

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - roeffel zelfstandig naamwoord - wasbord, bedrag, slaag

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - rufel, zelfstandig naamwoord roeffel - in de verb. 'roeffel krege' - slaag krijgen. 

- WNT - ROFFEL IV,2: in Zuid-Ned. bekend in de zin van 'slaag' .

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROEFEL zelfstandig naamwoord mannelijk - rammeling, vracht slagen. Roefel krijgen; hoop, menigte; pak, lukslag; vangst.

 

roefele

werkwoord, zwak

wrijven, strijken (nogal hardhandig) 

- Cees Robben - Akkoe saoves over oewen ruggestrang roefel... (19650514)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROEFELEN - aframmelen, ranselen; de trom roeren

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. 'roeffelen' - roffelen, een roffel op de trom slaan 

- WNT - ROFFELEN III, bedr. (en onz.) zw.ww. 2) In Zuid-Ned. is gebruikelijk 'roffelen' d.i. 'roffel geven' slaag geven. ROFFELEN IV, 2) slaan, ranselen, rossen.

 

roej

zelfstandig naamwoord

- korte oe

lengte- of oppervlaktemaat

- roede, lengtemaat = 5,75 m (Verhoeff) = 20 voet van elk 10 duim roede, bijvoorbeeld gordijnroede 

- Pierre van Beek - vlaktemaat van +_ 33 m2 (Verhoeff: 33,06 m2) 

- A.J.A.C. van Delft - "As we dan goed misten, dan haolen we een vat van de roei, de zetters en verrekeseirepul nie meegerekend, nee alleen een vat eeters", zoo keuvelde een Hasseltsche huiswever (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

- Audioregistratie 1978 - Gij ht et nouw oover enen buunder, h, mar ge had vroeger lupse n ge had en roej ok, h. D waare ok maote van, van die dingen, h. En roej rappel, ik weet nie hoe, was d gin aacht meeter f zo? Zeuve, zeuve meeter zeuvenentaacheteg! n, n, n, n, n lupse? En lupse was en zisde prt van enen hktaare! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)- WBD roede (oppervlakte-maat) 

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - roej (locale landmaat)

uitdrukkingen

- Pierre van Beek - Hij heej zen liste roejke ingeslaon - hij ligt op sterven 

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - der et roejke ingeslaon hbbe (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1969) - de laatste adem uitgeblazen hebben (Weverstaal: afronding van de zaak. Een roede in de sprong van de ketting betekende dat de wever een stuk op het getouw af had. Daarlangs werd dan het stuk afgesneden.) 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - de roej is van de kont - het gevaar is geweken

diverse betekenissen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ruj, zelfstandig naamwoord vrouwelijk  'roei' - roede 1) twijg (mv. roei en roeie); 2) oppervl. maat.

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - ROEDE - ruj, znw.vr.: van (met) de - krijgen

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROEI znw.v. - roede, Frans verge

in samenstellingen

- WBD roej (II:1021) - roede: aanrijgstok

- WBD roej (II:999) vitsroede; ook: flsroej

- WBD krsroej (II:1009) - kruisroede (onderdeel weefgetouw) 

- WBD flsroej (II:1009) - flesroede; ook: 'roej'

- WBD (III.2.1:72) roej - roede (m.n. voor traploper)

- WBD roej (II:1020) - roede; roetje

- WBD klmroej (II:1020) - klemroede: sluitroede

- WBD lmroej (II:1023) - lijmroede: platroede; ook: lmstk

 

roeje

werkwoord, zwak

roeien; figuurlijk: leven 

- Pierre van Beek - niet lang roeje - het niet lang uithouden

 

roelt

zelfstandig naamwoord

- WBD (II:782) roulette: het tandwieltje, al dan niet afgeschuind, waarmee men kanten en zolen van figuurtjes voorziet

 

roepert

- Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - De roepert en de poepert De mond en de kont

 

roesje

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'roe'

roux

- WBD (III.2.1:364) roesje = roux, ook genaamd 'maizenapap'

 

roest

zelfstandig naamwoord

hoenderstok

- Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): k Heb grooten vaok , kom nao de roest

- Cees Robben - [Van de menukaart in een restaurant:] Irst kiepe-soep... Dan kiepe-regout. Dan poelepetaat mee n tietaai toe... Dan nog efkes kaokele en de roest op... (19710709)
- Cees Robben - ...en [het vogeltje] van de roest viel van verdriet... (19600603)

- WBD kieperoest - kippenzolder

- WBD hnneroest, (Hasselts:) roest - kippenhorde (een latwerk, vaak niet meer dan een oude egge, opgehangen in de achterstal, bereikbaar langs een kippenladdertje, voor de kippen dienend als slaapplaats)

- WBD III.4.4:154 'roest' = kwartszand

- WBD III.4.4:200: 'roesten' = blijven hangen

- WNT - ROEST (II) l) de rust- of slaapplaats der hoenderen; idem van andere vogels; 3) te roest gaan - gaan slapen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - rust, zelfstandig naamwoord mannelijk 'roest' - latwerk in het hoenderhok waarop de hoenders slapen. 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROEST, RUST znw.m., niet v. - hoenderrek, staak waarop de hoenders slapen.

 

roestpraatje

Zelfstandig naamwoord, verkleinde vorm.

Samenstelling uit Roest (zie aldaar) + praatje.

Een praatje voor het slapen gaan.

- WTT 2017 - In 1867 verscheen op 5 oktober in het Weekblad van Tilburg een berijmde tekst van ongeveer 60 regels onder de titel Een roestpraatje. Het is een dialoog tussen een boer en diens vrouw in het dialect van Hilvarenbeek. Ze bespreken het wel en wee van hun dagelijks bestaan. De inzet is van didactische aard: dialectische woorden en uitdrukkingen behouden voor een groter publiek. De auteur van het rijm wordt niet vermeld, wel de naam van degene die de tekst aan het weekblad heeft aangeboden als ingezonden stuk: Jan C. van Alfheim (waarschijnlijk een pseudoniem). Een roestpraatje werd echter herdrukt in de driedelige verzameling met teksten uit zeer veel regio Van de Schelde tot de Weichsel (1882), en daarin wordt de auteursnaam wel gegeven: Hendrik Broeders, een schoolmeester uit Hilvarenbeek. De versie in Van de Schelde tot de Weichsel is overigens een tiental regels uitgebreider dan die in Weekblad van Tilburg. Waarschijnlijk is dit de oudste dialecttekst die in Tilburg in druk is verschenen. Het gedicht eindigt met de woorden van de boer:

'Madorrie! t is al laot, ons klukske sleu daor tien,

k Heb grooten vaok , kom nao de roest, t sa, gaauwkes, hurre Trien!...'

 

roetse

werkwoord, zwak

zich snel verplaatsen

Pierre van Beek - D wf roetst ooveral p aaf

- WBD III.4.4:306 : 'afroetse' = afritsen, ook 'afratsen'

roetse - roetste - geroetst

 

rfke

wondkorstje (verkleinwoord v. Ned. roof) 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - 'rofke'

- WNT - ROOF (III) l) schurftachtige uitslag; 2) korst op een wond, op een zweer of puist. In verkleinvorm 'roofje'

zelfstandig naamwoord verkleinwoord

 

rfke

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'rof'

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ruifje

 

rg

zelfstandig naamwoord

rogge

- WNT - ROGGE, in vele streken ROG

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROG zelfstandig naamwoord meest mannelijk - rogge

voejerrg - rog bestemd voor veevoer

- Audioregistratie 1978 - Asseme graon op et vld han staon n d was dan rg n d rg wrd binnegehld mar dan  moeste van de tien hope, er wrre vier n vier gezt, moester ene laote staon! n d was tiend! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hier groeit rg op de opkaomer (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - gezegd bij het zien van rogge op een hooggelegen akker

- WBD I:1403 rogge: koore, rog

- WBD III.2.3:141 'roggemelepap' = roggepap; ook 'meelpap'

 

rggebrod

zelfstandig naamwoord

roggebrood

Dan snee ze [moeder] irst de witte mik/ En 't kuntje daorvan d krg ik / De smaok daorvan vergeet ik nt/ Nao alle daoge roggebrood. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag)

- WBD rggebrodmesjien - machine om roggebrood-deeg te maken

- WBD III.2.3:187 'roggebrood' = brood van ongezeefd meel

Wikipedia 2012 - Roggebrood was vroeger in Nederland voor velen naast aardappels het hoofdvoedsel. Er zijn verschillende streekrecepten die onderling flink verschillen. Hoofdzakelijk zijn er twee soorten: Fries en Brabants roggebrood. Fries roggebrood wordt voornamelijk van gebroken roggekorrels gemaakt en Brabants roggebrood van gemalen rogge.
► brod (tarwebrood)

► mik (tarwebrood)

► mlkbrod

 

Afbeelding uit het 'Nuuw Tilburgs Leesplngske' dat in 2020 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Bibliotheek Midden-Brabant en Erfgoed Tilburg. De illustraties werden verzorgd door Ruben de Bruijn.

 

rg

zelfstandig naamwoord

rogge

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 07 07 - De rog was nog nie van dn kker.


rgt

zelfstandig naamwoord

onkruid, wildernis, ruigte, wildgroei

- Voorbeeld systeemkaart Wil Sterenborg - Zenen hf was niks as rgt. 

- Dirk Boutkan (1996) - (blz.34) 'rgt', 'rgte', 'rgte'

- WNT - RUIGTE, ook RUIGT - 2) alles wat in de natuur wild door elkander groeit, wild gewas

- Daamen Handschrift (1916) - "rcht - onkruid" 

- A.J.A.C. van Delft - In een slechte weide groeit "veul dings" (veel onkruid) en op een "vuilen ekker groeit veul rugt". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

- Naarus - innen hillen bos mee allerhande ruigtzaod vur mn knorries (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord van een volkstuinder:) munne rooie kl groeit de buurt in, munne spinaozie stao vol ruigt en mun peekes zn nog nie bekwaom (17-08-1964)

- Cees Robben - t Is paone en tis enkelt rcht.. (19600219)
- Cees Robben - Munne spinaozie stao vol rcht... (19640918)
- Cees Robben - ...wol mee rcht.. of wol mee kemkes... (19560630)

- Lauran Toorians, Njaorsaovend, CuBra; 200? - En as de kraaie kaauwen/ in p'rtaaien-in de bme/ en de rgt al rot begient te stinke

 

Sjef Paijmans, 'Herinneringen', CuBra, ca. 2001

 

In de sloten en grachten gingen we: "Ruigt" draaien. Deze sloten en grachten waren onder water bijna dicht gegroeid met allerlei waterplanten. Vooral met waterpest. Met een schepnetje had men weinig succes. Daarom werd er in die sloten alleen maar:"Ruigt gedraaid". Hiervoor werd een dikke tak gezocht, liefst met nog wat uitsteeksels van oude takjes er aan. Die tak werd dan in die dichte begroeing van waterplanten gestoken en paar maal rond gedraaid en dan uit het water getrokken. Op de slootkant werd dan goed nagekeken wat er allemaal tussen die waterplanten mee omhoog gekomen was. Vooral naar salamanders zochten we, want die hadden onze speciale belangstelling en werden thuis in het aquarium gezet. De viskesfreters en torren werden in een glazen pot mee naar school genomen voor de frater, die ons tijdens de natuurkundeles vertelde hoe deze waterdiertjes allemaal heetten en hoe nuttig ze waren.

 

 

- WBD rgt gge - onkruid uiteggen 

- WBD I:1484 wikke als onkruid: 'wikke', 'rcht'

- WBD III.4.3:217 rgt - onkruid; ook genoemd: onkrd, bocht 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUIGT (uitspr. rcht) znw.v. - uitschot, bucht, iets dat klein en gering is; allerlei afval van hout, stroo, onkruid enz.; slecht volk, gepeupel Van 'ruig' met vocaalkrimping vr suffix)

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RUIGTE, voor heeschheid, schorheid; somtijds voegt men daarbij 'in de keel';  

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RUIGTE (rgt) m - wildgroei, onkruid: rgt plukke. 

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'ruigt' - ruigte

 

rgveld

zelfstandig naamwoord

roggeveld

- J.M. Van der Donck, Mooi Truike, in Joh. A. Leopold en L. Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel, deel 1, 1882: Toen ze 'n hil nd gegaon waar, sloeg ze links vaan den stinweg 'n pdje in, d deur 'n rogveld liep.

 

rgzaajer

zelfstandig naamwoord

- WBD (handschrift K 183 = Tilburg) - oud versleten paard 

Damen Handschrift (1916) - "rogzaaier - een oud mager paard"

 

rjbraoke

werkwoord, zwak

radbraken

- rjbraoke - rjbrkte - gerjbrkt (in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij rojbrkt)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. 'raaibraken' (< radebraken) - radbraken

 

rjmaoker

zelfstandig naamwoord

- WBD (II:2694) 'rojmaoker' - rademaker

- WBD (II:2694) 183 b (Hasselt): 'rojmker (en/of) raojmaoker?'

 

rk

zelfstandig naamwoord

rok

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hij heej daor nen baoje rk binnegegoojd (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - gezegd als een fabrikant een niet onverwacht bezoek aan een arbeidersvrouw aflegde.

 

rkske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van rk

rokje 

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'waaierige rkskes'; 'hij hefte heur rkskes'

- Pierre van Beek - Van iemand, die op de laatste zondag, dat er gelegenheid bestaat tot het vervullen van zijn Paasplichten, ter H. Communie gaat, hoorde ik zeggen: "Hij gaat met de rooi rokskes", terwijl een ander zeide: "Hij gaat met strooi in 't haar". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)

 

rokt

werkwoordsvorm; persoonsvorm
rookt

As ie rokt, rkt ie van de ws

uitdr. Et rokt er - het is er niet pluis

2e + 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'rooke', met vocaalkrimping

 

rkt

werkwoordsvorm; persoonsvorm

raakt

- Dirk Boutkan (1996) - (blz. 37) raoke - hij rkt

2e + 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'raoke', met vocaalkrimping

 

rkt

werkwoordsvorm; persoonsvorm

ruikt

tegenwoordige tijd sing. 2e + 3e pers. van 'rke', met vocaalkrimping

 

rolle

werkwoord, zwak

rollen 

- WBD (van een paard) zich over de rug wentelen en met de benen in de lucht klauwen 

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - iemand rllen as nen vrdagse gaorenbom (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1979) - iemand erdoor halen (Vrijdags werden de stukken van de doekboom gerold, waar ze tijdens het weven omgedraaid werden, om ze 's zaterdags bij de fabrikant in te leveren.)

 

rollekesvles

zelfstandig naamwoord

rolletjesvlees; waarschijnlijk: blinde vink

...savoyen, abricozen, koud rollekesvleesch mee houtjes erin... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)

 

rlt, rlde

werkwoordsvorm; persoonsvorm

ruilt, ruilde

tegenwoordige tijd sing., resp. verleden tijd van 'rle', met vocaalkrimping

 

rmde(n)

verleden tijd van 'raome'

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - raamde(n)

 

rmde(n)

werkwoord, zwak

ruimde(n) 

- Cees Robben - Prent van de Week - dan rmden ik de kat op;

verleden tijd van '(op)rme'

 

rmke

zelfstandig naamwoord, verkleinde vorm van raom

raampje 

- WBD driehoekig raam om de nek van een kalf, ook genoemd 'raom' of 'juk'

- Cees Robben - Prent van de Week - der moet en gerdntje vur et rmke koome 

Oudere uitspraak

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - raom - rumke (u als in mulder = mlder)

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - rumke: de u = aan de oeu in boeuf, oeuf - zttet rmke mar oope

-WTT 2012 - Deze uitspraak met gekrompen vocaal (rmke in plaats van rmke) wordt bevestigd in een interview met Hein Quinten door Paul Spapens: "Hij praat vol vuur over de nicht die 49 jaar geleden naar Duitsland emigreerde en die hij onlangs nog eens heeft bezocht. Bij zijn nicht ontdekte hij in de praktijk een bekend fenomeen, namelijk dat dialectsprekers in den vreemde de oorspronkelijke taal zijn blijven spreken omdat ze nooit zijn benvloed door bijvoorbeeld radio en televisie. Met andere woorden, wie nog origineel Tilburgs of Goirles wil horen, moet elders zijn. Ik zeg rmke tegen een raampje, zij zegt rmke. Toen ik het hoorde dacht ik: ja, zo zei onze pa dat vroeger ook. (Uit: Goirles Belang 19-12-2012; Hein Quinten is HaaQuu van Goirles Belang (1)

 

romkooker

zelfstandig naamwoord

melkkoker

rom = room

 

rommel

zelfstandig naamwoord

rommel

- WBD rmmels (Hasselt) - bellen aan het haam, ook 'blle' genoemd

- WBD rmmels (Hasselt) - bellen aan het hoofdstel

- WBD III.3.1:94 'rommel', 'bocht, rotzooi' = onbruikbare voorraad

- WBD III.4.4:310 'rommelig' = ongeordend

- WBD III.4.4:312 'rommel', 'rommelzooi' = warboel

 

rommelpt

zelfstandig naamwoord

muziekinstrument uit de volkscultuur; een pot met daarover een varkensblaas gespannen waardoor een rietstengel gestoken is. In Tilburg ook foetelpot of foekepot.

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 02 06 - Witte gij nog van vruuger Jaon, / Hoe we op vaastenaovend / Rond trokken mee de rommelpot / Ons haanden opeschaovend?

foetelpot

Dossier frutblaos - rommelpot

 

rompeschompes

zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ongeluk, ongans

 

roms

bijvoeglijk naamwoord

rooms

goed roms - veel melk (in de koffie) gebruikend 

- Cees Robben - Wilde n schutje... [koffiemelk] Gif mar unne scheut... Ik ben nog aaltij goed rms... (19691017)
- Cees Robben - En de miste kasteleins zen nog t biste rms k... Ze dpen dren snevel nog aaltij aauwverwets... (19831007) [water bij de jenever doen]

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ek z goed roms mar slcht katteliek - graag veel melk in de koffie 

Stadsnieuws - Hij is nog romser as de paus - nog orthodoxer (310509) - Overdrachtelijk: Hij is overdreven precies in zijn opvattingen en methoden.

Agge in Tilbrg zgt dgge goed roms zt, dan kan d tweej dinger betekene. Teegesworreg mnde dan mistentds dgge en goej scheut rome in oew tas kffie lust. Mar hil wneg meense zulle daormeej naa ng bedoele dsse persies doen w de paus van Rome hllie verrdeneert. (G. Steijns; Grot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
ro'ms, bijvoeglijk naamwoord 'rooms' - van melk houdende (vooral bij de koffie) 

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'roms' bijvoeglijk naamwoord - Rooms

 

rmscheut

ramscheut 

 

rmt, rmde

werkwoordsvorm; persoonsvorm

'raome'

- tegenwoordige tijd, verleden tijd van 'raome', met vocaalkrimping

 

rmt

werkwoord, persoonsvorm

ruimt

Dirk Boutkan (1996) - (blz. 37) rme - hij rmt

- tegenwoordige tijd 2e + 3e pers. enk. van 'oprme' (met vocaalkrimping)

 

rondbllieje
werkwoord, zwak
rondbuitelen; dat wil zeggen: rondbollen, rollen door het zand door Robben gebruikt om het buiten spelen van kinderen aan te duiden
- Cees Robben - [Moeder doet haar zoontje in bad:] Den hillen dag speule en rondbollin, d kunde, war... (19650514)
- WNT - Wellicht het middeleeuwsche baleren, dansen (zie VERDAM 1, 533), later beschouwd als afleiding van Bal (I), en vandaar als naam voor: 'spel van jongens te Zwolle met een bal, die door een uit den hoop wordt opgeworpen en door een ander met een hout weggeslagen'  (zie N. Mag. v. Ned. T. 3, 117).

 

rondheure

werkwoord, zwak

- Ik wil wel hier en daor is vur oe rondheure mar veul kaans geef ik oe nie. (Dialoog Karel en Sjarel, in: Groot Tilburg, 8 december 1944)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - informeren, navragen

- WNT - RONDHOOREN - Al rondgaande naar iets hooren, dat men wenscht te vernemen; her- en derwaarts gaan om onderzoek naar iets te doen, rondgaan om naar iets te vernemen of inlichtingen aangaande iets in te winnen.

 

rondomheene

bijwoord

er omheen

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 10 19 - Ok al is 'r rondomheene / Bekaant alles volgebouwd.

 

rondspldere

werkwoord, zwak

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - wild spelen, rondspringen

 

ronsel

zelfstandig naamwoord

rondsel, getande cilinder of klein tandrad

- WBD rnsel (II:1041) - onderdeel van regulateur: ook genoemd: kamwiel, kamwieleke, wisselwiel of schaokelwiel

- WNT - RONDSEL, RONSEL

 

rontelom

rondom (= rondalom, met verscherping van de d)

bijwoord

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - W lpen de nunnekes dr toch frt bij tegesworrig, vruuger waren ze rontelom toe (10-01-1970)

- Cees Robben - t bruujt rontelom... (19570309)
- Cees Robben - Pikdonker was t er rontelom (19590815)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 63 11 01 - 't Is n geritsel rontelom / Van de blaoier die vielen

voorzetsel

- Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Rntelm de kiejs waar veul vlk. 

- rontelom in golvend koren (Piet Heerkens; uit: De Mus, Drp, 1939)

en oew haor lee fijn te kroezele

- rontelom oew lief gezicht... (Leo Heerkens; uit De knaorrie (Piet Heerkens), De non, 1949)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 02 02 - Rontelom jonge mdjes, mee 'n pruik en 'ne kiel...

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 05 25 - Bonte kleure, gouwe tresse / Frommeltjes van zilverdraod / Volop meziek en spiktaokel / Rontelom de Heuvelstraot.

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - rntelon, vz.+ bijwoord 'rontelurn', 'rontelom', - rondom

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'rontelom' vz - rondom

- A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - rommetom, rommedom - rondom (wnbr.)

 

rontom
voorzetsel
rondom
- Cees Robben - Rontom aon alle kaant... (19600715)
 

rod, roj(e)

bijvoeglijk naamwoord

rood

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - roje tiest - rood hoofd

- Schon rod is nie lillek. -Mooi rood is niet lelijk (gezegd van iemand met rood haar). 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - iemand meej en rooj paspoort - landloper, ex-gevangene 

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - beeter rooj haor dan blnd p en eezelskont ('71)

- WBD I:1446 'rooj witbloem' = rode witbloem, bep. aardappelsoort 

- WBD I:1446 'blaeke rooj' = bleke rode, bep. aardappelsoort 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - roj gerdne vuuge daor nie bij - rode gordijnen staan daar niet bij 

- WBD III.2.3:177 'rode bezie', 'rode bezem' - rode aalbes

 

rof, rofke

zelfstandig naamwoord

- WNT - ROOF (III) 1) schurftachtige uitslag, 2) korst op een wond, zweer of puist

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - tis en roof van men hart (Handschrift Damen 1916) - het is een pak van mijn hart 

- WBD III.1.2:267 'roof' = roof; ook: korstje 

- WBD III.1.2:268 'roofje' = roof, korstje

 

rojbont

bijvoeglijk naamwoord

- WBD roodbont (vee)

- WBD rojbnt prd - roodbont paard, ook genoemd 'vsbnt prd' of (Hasselt) 'koeprd'

 

roje

werkwoord, zwak

Pierre van Beek - de plavuizen vloer rood maken met rooisel

Pierre van Beek - de plevze roje (gebeurde vroeger in een ordentelijke woning) (Tilburgse Taalplastiek 167)

 

roj, roje

bijvoeglijk naamwoord

rood

Aantekening op systeemkaart Wil Sterenborg - Roj gerdne vuuge daor nie bij. - Rode gordijnen staan daar niet bij.

- Dirk Boutkan; 1996 - et hs is rod / roj - het huis is rood 

iemand met rood haar

- Frans Verbunt; roje roje, / ik zal oe goje, / meej ene sten /  teegen oew ben, / meej ene klt / teegen oew snt; / roje roje, de krk is t. 

- Audioregistratie interview met Heikanters; transcriptie door Hans Hessels, 1 978 - Toen kwaam ik nffe de roje Lpper zitte, die zaat vur den irsten dag in de school!

- Karel de Beer; website Tilburgse bijnamen op www.cubra - Christina Janssen-Quinten (1921-2002), bijgenaamd Roje Stien, had rood haar en liet bij openbare gelegenheden altijd goed merken dat zij er was, soms met een boodschappentas zwaaiend waar naar men zei best een steen in kon zitten. Zij nam (ongevraagd) een ereplaats in bij de inhuldiging van Prins Carnaval, ging recepties af die in de krant waren aangekondigd en liet merken dat zij er was. 

 

Tilburgs biermerk, foto Cubra, november 2021.

 

ziekte

- WBD III.1.2:367 'rode' = roodvonk

- K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - ROIJEN HOND, roden hond, - roodvonk, roodgrond. 

socialistisch of communistisch

- Interview met de heer De Kok (1978) Koole Bond, d was ginne rojen bond mar hij was tussenin, h

KLIK HIER om de audiobestanden van dit interview te beluisteren

 

roje kol

rode kool

zelfstandig naamwoord

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord van een volkstuinder:) munne rooie kl groeit de buurt in, munne spinaozie stao vol ruigt en mun peekes zn nog nie bekwaom (17-08-1964)

Kubke Kladder - Swels had de boerin de groote schotel voor de helft gevuld mee fijne snipperkes rooie kool. (uit: Mijn volk, Een schets uit het Brabantsche boerenleven, Nieuwe Tilburgsche Courant 31 juli 1930)

Kubke Kladder - De heele inhoud wier in de schotel leeggeschud waar 't 'nen hooge rookende berg wier. Als randversiering staken hier en daar plukskes rooie kool uit. (uit: Mijn volk, Een schets uit het Brabantsche boerenleven, Nieuwe Tilburgsche Courant 31 juli 1930)

Willy van Rooy - D was nog mar vlug gegaon. Het was op 'ne maondag... hij ging in d'n hof om 'ne rooie kool af te snijen... hij gao krom... zakt in mekare en was dood. En w hedde gij toen gedaon? vroeg ik. O, zee ze... ik had gelukkig nog 'n bus mee snijboontjes in de kelder staon... (uit: Schon en lilluk, 1983)

 

rojrd

zelfstandig naamwoord

roodaarde 

- WBD rojrd (II:1008)- roodaarde om mee te smetten.

- WNT - ROODAARDE - aardsoort, bestaande uit een mengsel van klei of leem en ijzeroxide, roodbruin van kleur ...

 

rojeg

bijvoeglijk naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - roodachtig

 

rojendndrum

zelfstandig naamwoord

rododendron (azalea)

nog geen Tilburgse bewijsplaats

Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 Diverse Meijerrijse woorden - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook van (...) rooiendendrum...

 

rojenhond

zelfstandig naamwoord

besmettelijke kinderziekte die op mazelen lijkt (rubeolae) 

- WBD III.1.2:368 'rodehond' = rodehond

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'rooienhnd' - rodehond (de bekende ziekte)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROO(D)ENHOND znv, mannelijk - roode koorts, roodvonk

- WNT - ROODEHOND, oudtijds roodhond - 2) Thans in Z.-Nederl. als benaming voor een ongesteldheid of ziekte, die zich kenmerkt door huiduitslag of vurigheid van de huid ...

 

Roj Harte

eigennaam, bijnaam

Rode Harten, congregatie van missionarissen (o.a. in Tilburg gevestigd) die op hun pij een rood hart droegen.

- A.J.A.C. van Delft - Men spreekt hier van "de rooi harten", daarmede bedoelende de Paters van het Missiehuis van het H. Hart aan den Bredascheweg, die een rood hart op de zwarte soutane dragen bij officieele gelegenheden. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

- Cees Robben - De Rooie Harten Congregatie M.S.C. 100 JAAR! (Prent om een inzamelingsactie bij dit jubileum te steunen.) (19550514)

 

Roj Panne

eigennaam

Rode Pannen

Het (vroegere) Sint Joseph studiehuis van de congregatie van de Fathers of Mill Hill aan de Dr. Ahausstraat, gebouwd in 1914, en wegens de kenmerkende rode dakpannen in de volksmond 'de roj panne' genoemd.

 

 

- A.J.A.C. van Delft - Als men het St. Josephstudiehuis der Paters van Mill-Hill aan de Tongerloosche Hoefstraat wil aanduiden, en ook wel als men de bewoners van dit huis bedoelt, spreekt men van "de rooi pannen". Men weet dat dit gebouw met roode pannen gedekt is. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

Pierre van Beek (over Mobilisatieherinneringen van een landweerman, door J.B.S., en C.J.M. Acket) - De schrijver wordt nu duidelijker met zijn plaatsbenaming. Hij voert de lezer naar "de Hasselt" en blijkt met "de rooi pannen", de populaire benaming voor het voormalige studiehuis van de Missionarissen van Mill Hill aan de Tongerlose Hoefstraat te Tilburg, niet onbekend.

Nu bij den pastoor in de Hasselt te gast,

Maar die had van ons al heel weinig last,

Want al die weken... ja, dat was me 'n bak...

Was 't immers dagelijks: "richting op 't rooie dak!"

O, menschen, o, als ik dat rooie dak weer zie,

Dan denk ik aan al 't zweet, vergoten daar door d'eerste Compagnie!

(uit: Mobilisatie: Gijn en pijn, Nieuwsblad van het Zuiden, 27-2-1969)

Pierre van Beek (in een artikel over Tilburgs Lied a.k.a. Van Tilburg net as ikke)

Kende de Rooi Harten wel,

Gve [gaaf, hier in de betekenis van: net] paoters, 't is m'n stel,

De Rooi Pannen in de haai,

Den Awen Dk [Dijk], de Koningswaai...

(Specifiek Tilburgs Liedje, Nieuwsblad van het Zuiden, 28-2-1970)

- Cees Robben - De huizen en boerderijen [in t Zand] lagen achteloos gestrooid langs de zandwegen, en alleen in de Reitsehoevenstraat vondt ge even enige regelmaat in de bebouwing. Daar had ge een rij weverswoningen tot aan de Rooi Pannen. Daar stond tegenover de oeroude

Tongerlose Hoef, mediterend in landelijke rust. (in: Bdschappen doen bij Bronsgeest, Robben en Rooms, 1981)

- Elie van Schilt; is. Nie vergeten, de Rooi pannen, die hadden un gen boerderij. (in: Boeren in de stad, www.cubra, ca. 2003)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - de rjpanne - voorheen studiehuis van de St. Josephcongregatie van Mill Hill (Eng.) Dr. Ahausstraat 1 (nu r.-k. scholengemeenschap: centrum voor ondernemers-onderwijs "De Rooi Pannen"). (1998)

Jan Fontijn (over een retraite van de schrijver Frederik van Eeden in de Rooi Panne) - Op 7 augustus [1921] nodigde pater Van Ginneken Van Eeden uit voor een retraite in het Sint-Josefstudiehuis in Tilburg. Ook Brouwer en Borel zouden komen. Van Ginneken maakte hem duidelijk dat hij niet met de abdij in Oosterhout zou concurreren, waar de liturgische kant van het katholicisme geleerd werd. In Tilburg zou het over de ethische kant gaan. Twee drie keer per dag zou Van Ginneken een overweging geven van ongeveer drie kwartier, daarbij geholpen door pater Willem Kemper. Op 25 en 26 augustus was Van Eeden in Tilburg. In het retraitehuis werden jongens opgeleid tot missionaris. Het gezelschap was volgens Van Eeden een gewoon troepje, precies reizigers op een scheepsreis of pensionbewoners of sanatoriumpatinten. (Jan Fontijn - Trots verbrijzeld, Het leven van Frederik van Eeden vanaf 1901 1997)

 

rojsel

zelfstandig naamwoord

MTW roodaarde, dodekop

- WBD III.4.4:163 in Tilburg ook 'roodsel' = dodekop - Dodekop is de roodbruine aarde met veel ijzeroxide, waarmee de stijlen, balken en kozijnen van vakwerkhuizen werden gekleurd.
 

rok

werkwoordsvorm; persoonsvorm

rook (van rieken, stinken) 

- Cees Robben - Den wver rook naor zn getaauw (19701016)

 

rok

zelfstandig naamwoord

1. rook 

- WBD III.2.1:218 'rook' = 'blaak', 'damp' 

- WBD III.4.4:213 'rook' = damp, stoom, ook 'waas', 'blaak'

2. rookwaren

Et is me w - zeej Dorus triest - / ik krg gin gld mir vur rok... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: D zn ze wl wille)

 

roke

werkwoord, zwak

Dirk Boutkan (1996) - (blz. 40) Het postencliticum 'der' (er) veroorzaakt verkorting, bijvoorbeeld ''k rok-der vier', maar (blz. 41): 'ik rok-er vier'

1. roken van tabak

Der wrdt nie veul pptebak mir gerokt. - Er wordt niet veel pijptabak meer gerookt.

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - rokende nr de krk is schtend nr de hl (Handschrift Damen 1916)

- Cees Robben - Prent van de Week - as ge der tschaajt meej roken n drinke;

- Cees Robben - Prent van de Week - niks as roken n tgaon; ok al roket er meej toere; al is het er nu en dan niet pluis.

- Interview Jolen - 1978 -  Hil men lve geroktsiegaare Jao, mar toenk ng zo min was rokte ik nie veul siegaare, het gebeurde f zo, mar siegrtte nie, die hk not gerokt!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)

► KLIK HIER om naar de pagina met de audiobestanden van dit interview te gaan

2. niet pluis zijn

- Cees Robben - Meej vrije daogen en kaoj weer dan rket bij ons thuis... (19650507)
- Cees Robben - [Man spreekt:] k al rketer [tookt het er] meej toere... Mar d went van lieverleej.. (19610512)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - ok al roket er meej toere - ook al spant het er wel eens

3. roken van vlees

Het voltooid deelwoord is dan 'gerukt'

- Elie van Schilt; Kwaamde bij de slager binnen en hingen er aon de haken vers gerukte hammen, worsten, ok die lucht kietelde oe neus, waordeur ge vanzelf trek kreegt. (Uit: Ut stonk mar toch mis ik de stank van vruuger; Cubra, ca. 2000)

Assik ergens ene godsgruweluke hekel ha, dan waar et n gebakke gerukt spek b de rpel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROOKEN - schier uitsl. gebezigd in den zin van 'in den rook hangen; hesp rooken, spek rooken, gerookt vleesch'.

 

rokwrek

zelfstandig naamwoord

rookwerk, namelijk tabak of sigaretten

- Audioregistratie 1978 - Want die [Amsterdammers] hn van alles! Rokwrek! Kwatta! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

 

Frank-Antoine Bail - Twee melkmeisjes

 

romboer

zelfstandig naamwoord

melkboer

Of ge naa kruienier, roomboer, kolenboer of slachter zt... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

 

rome

zelfstandig naamwoord

in het Tilburgs is rome altijd volle melk; koffiemelk; bij Robben ook: de kan met koffiemelk
- Cees Robben - Mar zulde de rme nie omstte... (19580118)
- veul rome in de kffie. 

- Damen Handschrift (1916) - "rome - zoete melk: de rome zen zuur"

- 'n boerinneke [...] mee twee eemers versche roome, die ze pas gemolken had, et schuim stond er nog op te broezen. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun in den trein; Nieuwe Tilburgsche Courant 16-9-1939)
- Ik zaag er [paddenstoelen] z wit as roome, z gl als boter, wir aandere z bruin as peperkoek en vettig blinkend of er ollie over gesmrd zaat... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

- WBD rome - melk van het paard ook genoemd 'zog' of 'biest'

- Cees Robben - Vur n bietje rme.. (19590905)
- Cees Robben - [de stier spreekt] Ik (...) snoepte van dn zwiers en t gras/ Dn klver en dn rme... (19600415)
- Cees Robben - [Onderwijzer:] As is zeg.. t land van boter melk en kaas.. W bedoel ik dan... [leerling:] t Laand van de rme den kneut en de lub, mister... [onderwijzer:] Goed, Gijs... (19701030]
- Cees Robben - Hij zet iedere aovend unne liter rme aon zunne kop... (19720121)
- Cees Robben - k al is oe rme zoer... (19540821)

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 12 17 - 't Komt z wd dtter strak niemand / Nog iets gezonds te drinke hee. /  / Alln de koeie staon te laache / Ze zegge: "Naauw koom 't pas goed, / Omd iedern van d'n rmoei / Vort wel rme drinke moet."

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 62 07 20 - Ze hadde winkeltje gespuld / Mee dpkes van de rme...

- Audioregistratie 1978 - Bij ons vnte ze rome, rome hiet d, in de straot vnte, n mllek, ds karnemlk (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - de rome spt t den jer van de koej 

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - vur mn meude nt zolang dddere tt er rome van komt - wat mij betreft, mag je wachten tot je een ons weegt

- Agge in Tilbrg zgt dgge goed roms zt, dan kan d tweej dinger betekene. Teegesworreg mnde dan mistentds dgge en goej scheut rome in oew tas kffie lust. Mar hil wneg meense zulle daormeej naa ng bedoele dsse persies doen w de paus van Rome hllie verrdeneert. (G. Steijns; Grot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005

- WBD III.2.3:134 'room' = room van de melk

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mv. (pl.tant.) 'roomen' - melk 'Melk hiet hier rome'

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ROME (roo:me) v - melk, dikwijls mv: d'r romen optrekken, van een koe gezegd die haar melk inhoudt; daarnaast ook van iemand die zich plotseling genoodzaakt ziet een toontje lager te zingen.

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - roome = melk (krt.92)

Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937

 

- Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'rme' zelfstandig naamwoord - melk

 

romknneke

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - melkkannetje .

- WBD (III.2.1:199) 'roomkanneke' = melkkannetje

 

romkooker

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - melkkoker

 

ros, ruske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

roos, roosje

- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - die roze hbbe lange doores

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - schon is de roos, mar de doore die stikt (Si'67) - gezegd van iets dat men van tevoren als prettig beschouwde, maar dat achteraf tegenvalt 

- WBD III.4.3:152 'wilde roos' = idem, ook 'wild roosje'

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROOS (de o is scherplang) Frans rose; fig. bloemig meisje, meisje met fleurig, blozend gelaat.

 

rove

werkwoord, zwak

roven

- WBD III.3.1:386 'roven' = plunderen, ook 'jatten'

 

rooze

werkwoord, zwak

- WBD bep. ziekte bij drachtige runderen; ook genoemd 'roozeg zn'

 

rozekraans

zelfstandig naamwoord

rozenkrans

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ik was liever zene rozekraans as zen wf.

- Cees Robben - Mar zo ze han geleerd,/ wier irst den roozenkraans gebid (19670428)
- Cees Robben - Haolt vlug den rzenkraans (19670428)
- Cees Robben - Dn rzenkraans kwaamp van de muur (19601111)

Lechim - zuutjes tikken in en huukske/ de kraole van ene rozekraans. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: De kepl is klaor...)

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - bij de kweezels moete gin rozekraanse kope, want die bidde zlf te gre (JM50)

- Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de rozekraans (Jos Vasteravendts) (blz. 79)

- WNT - ROZENKRANS 3) in de - Informant Toine Raaijmakers - .-K. kerk: een gebedsformulier bestaande uit ... het bidsnoer (Corona sive corolla precatoria) 

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
ro'zekrans, zelfstandig naamwoord mannelijk - rozenkrans, bep. gebed 

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'rzekrans zelfstandig naamwoord - rozenkrans

 

rozenhuuke, -huudje

zelfstandig naamwoord, alleen in de verkleinvorm

rozenhoedje, rozenkrans (abstract) 

...vur 't nor bed gaon prompt 'n rozenuke bidden (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929)

Mee 'nen zucht liet kapelaon Fleskes de juffrouw uit, die recht naor de kerk stapte om enkelde rozenhuukes te bidden veur den goeien afloop... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; Nieuwe Tilburgsche Courant 10-12-1938)

- Cees Robben - t roozenhuuke.. och wen kruis (19601111)

- Audioregistratie 1978 - En as dan gewoon et rozenhuuke afgelope was, dan wrd de littanie gebid n dan moeste op oew knieje, dan zaate zo op, op oew knieje op de bank teege de muur n te kke (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

- Elie van Schilt; Mar er waren ok kender die moessen iedere avond op hun knien mee hil de familie ut rzenhuudje bidden, de miste hadden toen nog kokosmatten op de vloer en die waren echt nie lekker vur oe knien. (Uit: As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000)

Lodewijk van den Bredevoort we hebben w rzenhuukes gebid(ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

 

Lodewijk van den Bredevoort (pseudonim van Jo van Tilborg), Kosset den brne eigeluk wel trekken? Deel 1 en 2,2006 en 2007

- Iedere aovend wier daor et rzenhuuke gebid, op hullie kniens op de kokosmatten vur de stoel, waor ze op zaten, moese ze knielen.

 

- Ze voerde et rozenhuudje wir in. Elke aovend, nao den bottram haolde ze dieje kraolesnoer tevurschn en begos meej un krs te slaon en van ons wier verwcht d ok te doen. Vur dsse alles vurgebid ha waarde al gaaw wir un ketier aawer. Un ketier waorin ge oew gedaachte kost laote gaon, d opzegge gong automatisch. Zondags doemde un probleem op, s aovens waren ze der nie amml, dus wier d rozenhuudje s middags nao de soep en de pudding gebid, op zondag aate we gin rpel. De kameraoj van onze Co, die aaltij zondagsmiddags naor et voetballe ginge, ze haolde mn bruur op omdsse toch langs ons kwaame, moese dan mar wchte, d rozenhuudje moes onze Co meej af bidde. (...) Wij, brave kattelieke burgers, trokken as protest teege de Russische inval, vanaf den Heuvel in ene lange stoet nr de Hasseltse kapel.Onderwege hielde wij nie op te bidde vur de slachtoffers.Et en rozenhuudje volgde et aander op en n de litanie van Allerheiligen kwaam pas en end toen wer bekaant waare. Daor waar hil veul volk vur op de bn gekoome. Monsejeur Mutsaers hield staonde op un verhging vur de kepl ene vurige preek en wenste alle communisten naor de hel. Nao nog un rozenhuudje meej de litanie van Maria der aachteraon gebid te hebbe, wier et Aan U o Koning der eeuwen ngeheeven en gong iederen wir naor hs, nao de zeege van den bisschop.

 

- Un hil rzenhuuke, bleven we nie afwochte, daor kwamen we nie veur. We kwamen veur de snoepkraomkes. (ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

 

- Henritte Vunderink - Kwaar nog mar nt gn zitte/ toen et rozenuuken al begos. (uit: Zoas ik et as knd beleefde; k Zal van oe blve haawe, 2007)

Tony Ansems - Gauw 't Roozenhuuke bidde/ Die ouw vrouwkes waren snel... (De Hasseltse kapel; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)

Ed Schilders - Wij moese aatij irst de [Hasseltse] kepl in n n rozehuuke bidde vurdmme vur en of twee cnte snuupkes mochte kope. En ik moet zgge, dan smkte-n-et ok beeter. Et joodevt, de stroopseldtjes, de drpveeters, t zuuthout, toverblle. (W zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

Ed Schilders - Toen wonde bij t pleintje ok ng Virginie Doorakkers. Die waar bijna hllig, zoveul rozehuukes as die had vurgebeeje in de kepl. (W zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

Gerard Steijns - Toen liepeme ng meej in de persssie n wier et rozenhuudje ng gebeeje. (Grot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. - rozenhoedje, vijf tientjes van de vijftien die tot de rozenkrans behoren. 

- WNT - ROZENHOED 2) Rozenkrans als gebedsformulier en bidsnoer.

- Piet Heerkens; uit: De Mus, 1939 -

ROOZENHUUKE

 

Roozenhuuke, perelsnoer,

schoon gebed veur heer en boer.

 

Roozenhuuke, waor 'k aon bid

as ik stil en alleenig zit.

 

's Aovonds ritseltikte trouw

ter eere van Ons Lieve Vrouw.

 

Weesgegroetjes vijf keer tien

en vijf Gloria's bovendien.

 

Op z'nen tijd vijf Vadderonzen

laot ik daor deurhenen gonzen.

 

Weesgegroetjes van geloof,

hoop en liefde die ik beloof.

 

Weesgegroetjes van berouw

via Onze Lieve Vrouw.

 

Weesgegroetjes van geluk,

blumkes die ik geere pluk.

 

Roozenhuuke. perelsnoer,

schoon gebed veur heer en boer.

rpke

zelfstandig naamwoord verkleinwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - raapje

 

rpkoek, raopkoek

zelfstandig naamwoord

Pierre van Beek - raapkoek, afvalprodukt bij het olie-maken

 

rpt(e)

werkwoordsvorm; persoonsvorm.

raapt(e)

- tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'raope', met vocaalkrimping

 

rs

zelfstandig naamwoord

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ROS m - rus, graszode

- WNT - RUSCH (I) - rosch, ruisen; risch, resch, zelfstandig naamwoord - l) zode, graszode; b) heizode, plag, c) rietzode, losdrijvend stuk riet; 2) kluit, aarde, aardkluit; 3) grasbosje, struikje gras; enz.  

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROS(CH), ROES(CH), RUS(CH) zelfstandig naamwoord mannelijk - zode, graszode, afgestoken zode.

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'ros' zelfstandig naamwoord - graszode

 

rsdoek

zelfstandig naamwoord

Pierre van Beek - zak onder de wagen voor paardevoer 

- Cees Robben - Prent van de Week - bevestigt dit

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hil w in zene rsdoek hbbe (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1968) - heel wat in zijn mars hebben (Rosdoek= zak die boeren en voerlui vroeger onder hun kar of wagen hadden hangen, waarin hooi, haver, brood voor het paard zat.)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROSDOEK zelfstandig naamwoord mannelijk -bij voerl.: een zak waarin het voeder voor het peerd is, en die onder aan de kar hangt. 

- WNT - ROSDOEK, in de Kempen (ook in N.-Brabant en Limburg): een doek, zak of net, onder aan de kar hangende, waarin het voeder wordt gedaan dat het paard onderweg eet.

 

rsmis - rolploeg, eind 19e eeuw - het mesvormige rsmis snijdt de grond vertikaal, waarna de driehoekige ploegschaar de grond horizontaal snijdt - uit: Rijke oogst van schrale grond, tentoonstellingscatalogus Noordbrabants Museum, 1991

rsmis

zelfstandig naamwoord

- WBD kouter (lang smal mes dat voor het rister in de ploegbalk verankerd zit), ook 'kouter' genoemd

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
znw.o. 'rusmes', met dat zich loodrecht voor de eigenlijke ploegschaar bevindt.

- WNT - niet vermeld

 

rsse

werkwoord, zwak

- WBD rsse - roskammen (van een paard), ook genoemd 'rskamme' of 'afbuune' 

- WBD III.3.1:388 'rossen' = wild, woest rijden

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROSSEN - hard aan iets werken. Vgl. 'rosse'

 

rsse

werkwoord, zwak

wrijven

- Damen handschrift 1916 - "rssen - ze hebben hem ongemakkelijk gerst (klopgegeven)"

- Damen handschrift 1916 - "rssen - iets aafrssen (afwrijven)"

't Was net of Onze Lieve Heer z'n verfdoos leeggerosen h, de liste kladdekes hier en daor nirgesmeerd, en toen bij z'n eige gezee h: Zie zoo, ik schaai er dees jaor aaf mee verven... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -'hij rst erteegenaon'

- A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - ruisen - wrijven (znl., wnbr.)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUIS(CH)EN (uitspr. rssen) - wrijven, schuren, Frans frotter. Mee 'ne wolle' lap over 't zilverwerk r.; fig. hard werken. 

- Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - RUISCHEN - wkw (rg.) wrijven: mijnen schoen ruischt; bet. ook: slaan, overslaan: iem. -, en dan meer 'afruischen'; in 't spel: overwinnen. 

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief  'russen' - met grote kracht (ergens over) wrijven. 

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RUISCHEN, zie RUIDSCHEN: wordt hier veel gebruikt voor 'wrijven, schurken of kraauwen' ter verdrijving van jeukte, omdat degenen die de RUID (= rui) hebben, gewoon zijn zulks te doen. Meestal spreekt men van 'ruischen'.  

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RUISEN (rsse) ov.ww - wrijven, schurken. 

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - rsse ww - stevig wrijven

- WNT - RUISCHEN - een nog thans in ZNederl. gebruikelijk woord voor 'wrijven'. Naast 'ruischen' vermeldt Kiliaan 'ruidschen', een vorm dien men ook in Hoeufft vindt, doch die daar (evenals bij Kiliaen - ) onder invloed van een onwaarschijnlijke etymologie (van ruid: schurft) kan staan ... l) wrijven, schuren; 2) hard werken 

- Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (112) 'Z'hebbener wir lilluk tegenngerst'

- WBD III.1.2:56 'afruisen' = een pak slaag geven; ook: 'afranselen' 

- WBD III.1.2:56 'ertegenaan ruisen' idem;

- WBD III.1.2:76 'ruisen' = wrijven; ook: 'strijken, frotten' 

- WBD III.1.2:103 'ruisen' = krabben;

- WBD III.4.4:247 'ruizen' = ritselen;- WBD
III.1.2:247 'ruisen' = suizen; ruizen = suizen 

 

rssege

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - roodharige

 

rssele

werkwoord, zwak

de kachel oppoken door het rooster te schudden

- WNT - RUISCHEN -(I) C) Afzonderlijke vermelding verdient 'ruischen' als bedr. ww. in de verouderde beteekenis: verbrijzelen (met lawaai of geweld) stuk breken, stuk slaan.

 

roster

zelfstandig naamwoord

rooster 

- WBD III.2.1:237 'rooster' - idem, ook 'rosel'

 

rszode

zelfstandig naamwoord

roszode, graszode

- Ir. A. Juten - in Brabants Heem, jaargang 2, 1950, p. 44: In Tilburg spreekt men zo deelde mij Mej. v. Gool mede nog veel van roszode in plaats van graszode. (Een en ander ter verklaring van het toponiem Roosendaal.)

 

rt

bijvoeglijk naamwoord

rot

- Gezegde: Die zenge bewaort, bewaort gin rt appel. 

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - As ge oewge goed doet, dan doedet gin rtte appel.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROT bvw. - rot: Zoo rot als kampernoelie, als mok, als 'n mispel, als stront, als spijs. Ook 'onsterk': rot garen. 

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
bijvoeglijk naamwoord - rot l) van menschen die aan tering of borstziekten lijden en veel hoesten en fluimen: hij is zeu rot a's 'n mispel; 2) ondegelijk, onsterk (v. allerlei stoffen v. slechte kwaliteit); 3) vochtig, nat, regenachtig; 4) kaartspelersterm.  

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - 'rot' bijvoeglijk naamwoord - rot

 

rtje

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'rt', met vocaalkrimping

ruitje

De raomen in de klas han un hle hop klne rtjes. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

 

rtjesbroek

zelfstandig naamwoord

- WBD bakkersbroek

 

rtjeskled

zelfstandig naamwoord

- WBD III.1.3:63 'ruitjeskleed' = geruite jurk

 

rtzak

zelfstandig naamwoord

een onbetrouwbaar paard

Audio-opname 1978 - ik ha ng not meej paard n kar gereeje n d was toevalleg ok ng zon rtzak okdie sloeg van veure n die sloeg van aachtere dus as ge daor nie opltte koste en opsoodemieter krge! (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

KLIK HIER om het bestand te beluisteren  

 

rtzakkerij

zelfstandig naamwoord

streken

- Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Mar toen was d veul gezlleger onder mekaar, de knder spulde veul fnder mar naa ist niks as rtzakkerij dsse thaole n d was toen nie! (transcriptie Hans Hessels 2014)

Klik hier voor audiofragment

 

rrrrrr

zelfstandig naamwoord

een wind

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 09 11 - Mrge gao ik naor de mrt / Daor kp ik unne zak mee mossele / En 'n zondag hmme snrt. / Want van die flpse zoomer-hpkes / Zonder vet, ammol hl licht / Daor kunde ginne rrrrrr van laote / Agge in de bedstee ligt.

 

rug, ruggeske

zelfstandig naamwoord en verkleinwoord

rug, rugje

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Gij zult vant wrke ginne krommen rug krge (Jij werkt niet hard) 

- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge snijdt gin twee rugge t en vreke;(geen dubbel profijt)

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - ze droeg 'n maand op den rug

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - iemand meej zene rug ng nie nkke (RL'48) - links laten liggen

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - van et wreke ginne krmme rug krge (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971)- niet hard werken

- WBD III.3.1:174 'rode rug' = bankbiljet van f 1000

Dirk Boutkan (1996) - verkleinwoord: rugske

- WBD (III.2.1:149) 'rug' - botte kant aan het lemmet van een mes

- WBD (III.1.2:379) 'hoge rug' = schoft, bochel

- WBD III.1.:125 'rug' = schouders

- WBD III.4.4:144 'rug' = hoogte

- Dirk Boutkan (1996) - (blz.53) rug - rugske

 

rugdk

toponiem

straat lopend van de Vlashoflaan naar de Quirijnstokstraat 

Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - nr de rugdk gaon (Handschrift Damen 1916) - naar bed gaan

 

ruggestrang, ruggestrng

zelfstandig naamwoord

PM ruggestreng, ruggegraat, wervelkolom

- Cees Robben - [Moeder tegen een kind dat door haar in bad wordt gedaan na een dag van buiten spelen] - Den hillen dag speule en rondbollin d kunde war, mar akkoe saoves over oewe ruggestrang roefel, dan begiende te brellen as unne jongen hond die op zunne verjaordag verzopen wordt... (19650514) [met roefele wordt de ruggengraat hier vergeleken met een wasbord, de roefel]

- WBD III.1.1:128 rug(gen)strang', 'ruggenstreng' = ruggengraat

- C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RUGGESTRANG m - ruggegraat

- WNT - RUGGESTRENG, voorheen ook en nog thans in Z.-Ned. RUGSTRENG, -STRANG, znw, vrouwelijk Nd. rggestrang, enz.  

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'rugstrank' - ruggegraat.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUGSTRANG, RUGSTRENG znw.v. - ruggegraat 

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - ruggestreng zelfstandig naamwoord - wervelkolom

 

ruggestrngmrg

zelfstandig naamwoord

merg uit de ruggengraat van een rund; zou geneeskrachtige werking hebben

Audio-opname 1978 Dhr. Bertens .op dere vinger f dere dm hasse zogezeej zon honsblaos derop staon nt asse zinne.ik zal es en stukske ruggestrngmrg meejbrngen en uur ndderaand wast oopegebrooke. (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

► Klik hier voor audiofragment)

 

rugske
zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van rug
ruggetje
- Cees Robben - Nie op mn rugske (19600916)
 

ruij

zelfstandig naamwoord

rui

- Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Hij zit in ene kaoje ruij Het gaat momenteel niet goed met zijn gezondheid.

 

ruk

zelfstandig naamwoord

afstand

- WNT - RUK 3) in overdr. toepassing: a) de afstand over welken de ruk zich beweegt

 

rukkerd

zelfstandig naamwoord

- WBD paard dat met rukken trekt

 

rukt(e)

werkwoordsvorm; persoonsvorm

rookt(e)

tegenwoordige tijd sing., resp. verleden tijd van 'rke', met vocaalkrimping

 

rulleke

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

rolletje 
Anoniem Nieuwe Tilburgse Courant - 19 november 1959, uit Tilburgs folklore, 'n Kaoi rikkemedaosie

De meulesteller was unne neetoor,
die Nillus wel 'n bietje zocht,
Om dettie bij hum, gin sigaore
of 'n rulleke pruimtebak kocht.

rikkemendaosie.htm

- WBD rullekes (II:1036) - rolletjes: spoelrollen; ook: rlle of wieltjes

 

runderhaos

zelfstandig naamwoord

runderhaas

- WBD III, 2, 3 - Beschrijving van het WBD: Stuk vlees uit de lenden van een rund. Waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam.

 

runstoof

zelfstandig naamwoord

 

Afbeelding uit Kroniek van de Kempen - 1992

 

- Informant Toine Raaijmakers -  kachel in de vorm van een plattebuis, zonder de versmalling boven de asla, waarin als looistof gebruikte fijngestampte eikeschors (zgn. run) werd gestookt.

- WNT - RUNSTOOF - groot komfoor met gedroogde schors, waaruit de looistof reeds getrokken is

 

ruske

roosje

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van 'ros' (met umlaut)

 

russel

zelfstandig naamwoord

rooster; spel

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - Men vadder heej et gld al op de russel tgetld. 

- A.J.A.C. van Delft - Ook had men nog het centen steken in een rutsel. Een rutsel noemde men drie lijntjes, welke evenwijdig van elkaar getrokken waren. Hierbij moest men de centen in den rutsel werpen, waarbij de middellijn de voornaamste was. Ook werd daarbij wel "bescheiden" (bepaald), dat de centen, die niet in den rutsel lagen, voor den dichtsten steker waren. Met de overgebleven centen wierp men weer de lucht in, als hiervoor omschreven. (Nwe Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 104; 9 maart 1929)

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - de russel zaat hst himmel toe - bijna helemaal dicht 

- WNT - Zie - WNT - XIII:1344 'Het geld wordt daar op den rooster geteld.' 

- WBD (III.2.1:237) 'rosel' = rooster

Stadsnieuws - Onze vadder heej et gld op de russel getld - Mijn vader heeft zijn geld verbrast (040109)

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) -
znw.m.'reussel, reustel, roostel' - rooster. rsel, zelfstandig naamwoord mannelijk 'russel' l) rooster (van een kachel), voetschrapper enz.; 2) onderdeel van een ploeg 

Jan Naaijkens - Ds Biks (1992) - russel zelfstandig naamwoord - rooster

 

russele, hussele

werkwoord, zwak

- Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -schudden (van speelkaarten)

 

russelstk

zelfstandig naamwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - stok of pook waarmee men het kachelrooster heen en weer beweegt; zenuwachtig persoon die steeds heen en weer loopt en niet weet waaraan te beginnen

 

rut

bijvoeglijk naamwoord

alles verloren hebbend

- WBD (III.3.2:38) rut, blut, kps, tp = alles kwijt (bij een spel)

 

rutsele

werkwoord, zwak

rutsele - rutselde - gerutseld

1. schudden in het algemeen

- Ik liep dur 'n dreef van klinkklaor goud, d rammelde en rutselde alsof ieder blaoike w vertellen wilde... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

- WBD (III.3.2:208) rutsele, hutsele, schudde = hutselen

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. 'rutselen' - door elkaar schudden, hutselen...

- WNT - RUTSELEN 2. Flink schudden, door elkaar schudden, hutselen. Ge moet dien drank goed rutselen, eerda' ge 'm inneemt, CORN.-VERVL. Rutselt is met da' fleschken, maar niet te hard, of ge zult den drank er uit rutselen, Ald. De nummers voor de loterij goed ondereen te rutselen! Loquela (Wdb.) [1907].
2. schudden van het sjpflske

et sjpflske rutsele - het flesje dropwater schudden 

- A.J.A.C. van Delft - "Rutselen", dit is schudden. Een jongen "rutselt sjepwater". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929)

- Cees Robben - Ik heb t op munne borstrok, moeder... Hedde nie w sjep om te rutselen... (19641113)

- En as ge vur unne cent sjepdrp kcht, dan konde die in n flske meej waoter onder oe bd bewaore en flink rutsele. Dan konde fn sjpke trkke. (Ed Schilders; W zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUTSELEN - eenige vloeistof sterk schudden, hutselen. Ge moet dien drank goed rutselen. 

sjp

 

rutselflske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

sjpflske, waarmee uiteraard geschud werd

sjp

 

Ruudk

toponiem

Rugdijk (Tilburg Noord, Heikant)

- Audioregistratie 1978 - Ik hb et daor bij Drikka Kools op de Ruudk gedaon. Toen was ik en jaor of vftien, virtien (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

 

ruuk

zelfstandig naamwoord

reuk, een geurtje uit een flesje

- Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, klank- en vormleer, Tilburg 1996 - 'rk' - geurtje

- Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 06 14 - Z'n schrfleske mee ruuk.

- Paul Spapens e.a.; Goedgetld, diksjenr van de Tilburgse taol, 2005 - reukwater, geurtje, onjeklonje

- F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Ikzllef ha ok w ruuk pgedaon

- WBD III.1.3:278 'reuk' = eau de cologne

 

ruuke

werkwoord, sterk

ruiken, maar ook rieken, stinken

- ruuke - rok - gerooke

- steeds korte uu

1 iets ruiken

- ik ruuk geluk in 't geure van de blommen... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Geluk, 1941)

- ruukte de pap van 't penneke? (Piet Heerkens; uit: Dn rgel, Pieterke, 1938)

- Cees Robben - Ze ruuken dn weg naor t Cenakel... (19570921)

- Cees Robben - ...en al ruukte er w... (19540515)

- Cees Robben - Ge ruuket... ge pruuvet... (19570309)

- Hessels 2020 - Als je de kamer binnenkomt en beweert dat het daar stinkt: - drnt ng nie! of: - doet oewe mond es dicht n ruukt ng es! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )

2 naar iets ruiken

- Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - km n men hart, want ge ruukt nor sneevel (Handschrift Damen 1916) - schertsende liefdesverklaring; van een drinker aan zijn glas

- En lekker ruuke! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 20 april 1945)

- Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - w staode toch te snuffelen - kruuk liever kruinaogels (seringen) dan snoffels (anjers), mun dalidassen staon schon maar ruuken nie (10-03-1967)

- D [wierook] ruukte dur de hille kerk, ik vond d wel lekker ruuke, mar daor waaren ok meense dieter hartstikke misselek van wieren. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

- Piet van Beers Aaftersjeef: d flske meej diejen gouwen dop/ waor ge lekker van gaot ruuke. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

3 stinken

- WBD III.1.1:252 'ruiken' = stinken

Aanvullende bronnen

- Kernkamp - Bezorging Dialectenqute 1879 - ruike; (ruikt eens = rukt is) ui als Frans Meuse; u als in ptje

- A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - ruuke (kort) / ruuke (lang) in het westen v. Midden-N-Brab.

rke in het oosten v. Midden-N-Brab. (blz.5l) 

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RUEKEN, voor ruiken, rieken.

 

ruukske

zelfstandig naamwoord, verkleinwoord

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - reukje, geurtje, parfum, eau de cologne

 

ruure

werkwoord, zwak

roeren, beroeren, aanraken

ruure - ruurde - geruurd

steeds lange uu 

- Informant Toine Raaijmakers -  Ruure, vrouw Paones, de sker is nr den bjem gezakt. (tegen iemand die in zijn koffie/thee blijft roeren)

- Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - die kan,zen smoel z ruure

- Pierre van Beek - Hij heeft in de nest geruurd - bij 'n huwelijksaanzoek niet de oudste der dochters op 't rijtje af gevraagd, doch 'n jongere dochter. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Dialect en spreekwijzen; 10 januari 1959)

- Cees Robben - Wegge ruurt/ Degge meevuurt [Wat je aanraakt, dat moet je nemen] (19640313)
- Cees Robben - Ruurt oe tungske op n aander (19600116)
woelen
- Cees Robben - s naachts doek niks as ruure en wne... (19780407)
- Cees Robben - Ik kan nie slaope en lig hil de naacht al te ruure, te wne en te draaie... (19851206)

Pierre van Beek - een kind moet 'ruuren f truure' = in beweging of treurig zijn (Tilburgse Taalplastiek 120)

gez.Pierre van Beek - 'Hij heeft in het nest geroerd' (zie boven CR) wil zeggen dat een vrijer niet de oudste dochter uit een gezin koos, maar een der volgende. 

- Gezegde: - Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - en knd moet ruuren of truure - als een kind zich niet beweegt, heeft het verdriet (?)

Want die aander vf, die kunne namml der mundje ok goed ruure in et Tilbrgs. (Ed Schilders; W zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

- J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RUEREN voor roeren. Men vindt dit heel veel bij de oude Vlaamsche en Brabandsche schrijvers. Zoo ook berueren, verrueren enz.

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUREN - roeren: zijnen bek/ zijn bakkes ruren - veel praat hebben; rure-rure, de pap brandt aan.

- WBD III.4.4:314 'roeren' = vermengen

 

ruurzer

zelfstandig naamwoord

roerijzer

- Henk van Rijen, Mn Tilbrgs Wordeboek, 1998 - koffie- of theelepel

 

ruuzing

zelfstandig naamwoord

ruzie

Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - 'ruziemokster'

Die twee hadden zitten praoten over trouwen en over vrouwen. Ge moet weten, d ze geen van baaien getrouwd geweest waren en er dus vrij over kossen praoten zonder ruzing te krijgen in d'r eigen huishaawe. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun en de dames; Nieuwe Tilburgsche Courant 20-1-1940)

- WBD III.3.1:237 'ruzing' = twist; ook 'bekvechterij'

- WBD III.1.4:240 'ruzie maken', 'ruzin' = kibbelen

- WBD III.3.1:24= 'ruzie maken' = bekvechten

- A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk  'ruzing' - ruzie, twist 

- Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUZING znw.v. - hetzelfde als ruzie, twist

- WNT - RUIZING, RUZING (van 'ruizen' (i) - luidruchtig zijn) - leven, lawaai, rumoer, twist


 

Naar het begin van de pagina

Inhoud Woordenboek Tilburgse Taal

CuBra Home